(Dân trí) - Để đối phó hiệu quả với tin giả, tin xấu độc, Thượng tá Đào Trung Hiếu cho rằng giải pháp bền vững nhất là truyền thông thay đổi hành vi, “phủ xanh” không gian mạng bằng thông tin tích cực.
Trong bối cảnh bùng nổ thông tin hiện nay, không gian mạng vừa là môi trường lan tỏa tri thức và giá trị tích cực, vừa là nơi các thế lực thù địch, phản động lợi dụng để phát tán quan điểm sai trái, luận điệu xuyên tạc, bịa đặt, gây nhiễu loạn dư luận.
Đặc biệt, nhiều thông tin tiêu cực, bóp méo, tấn công trực diện vào uy tín lực lượng Công an nhân dân đã xuất hiện với mức độ ngày càng tinh vi, phức tạp, ảnh hưởng không nhỏ đến niềm tin của nhân dân và công tác bảo vệ an ninh trật tự.
Tại buổi tọa đàm trực tuyến với chủ đề: “Đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái thù địch, các luận điệu xuyên tạc, bịa đặt, thông tin ảnh hưởng xấu đến uy tín của lực lượng Công an”, Thượng tá Ngô Xuân Hải, Phó Trưởng phòng An ninh chính trị nội bộ Công an TP Hà Nội, Thượng tá Đào Trung Hiếu, Tiến sĩ Tội phạm học, và luật sư Hoàng Trọng Giáp, Giám đốc Công ty luật Hoàng Sa, đã có những chia sẻ đa chiều về các giải pháp, kinh nghiệm để đấu tranh cũng như phản bác thông tin xuyên tạc, chống phá.
Phản bác, đấu tranh tin xấu độc, xuyên tạc trên không gian mạng (Video: Phạm Tiến).
Theo Thượng tá Ngô Xuân Hải, trong quá trình bảo đảm an ninh, trật tự trên không gian mạng, Công an TP Hà Nội luôn coi trọng công tác nhận diện, theo dõi và đấu tranh với các thông tin giả, tin sai sự thật, xuyên tạc liên quan đến Đảng, Nhà nước, chính quyền các cấp và đặc biệt là lực lượng Công an nhân dân.
Thượng tá Hải cho biết, thực tiễn cho thấy, các đối tượng xấu sử dụng nhiều phương thức, thủ đoạn tinh vi để tán phát thông tin sai sự thật. Nguồn phát tán thường xuất phát từ một số đối tượng cốt lõi, hoạt động trong các hội nhóm kín hoặc thông qua các tài khoản ẩn danh trên mạng xã hội. Từ những “điểm phát” này, thông tin xuyên tạc được lan truyền dần ra cộng đồng mạng, tạo hiệu ứng dư luận tiêu cực.
"Một thủ đoạn phổ biến là mạo danh cơ quan báo chí, người có uy tín hoặc các tổ chức có tên tuổi để đăng tải thông tin, tạo cảm giác như đây là nguồn tin chính thống, đáng tin cậy. Bên cạnh đó, các đối tượng còn cắt ghép, chỉnh sửa hình ảnh, video, tiêu đề theo hướng xuyên tạc, giật gân, đánh vào tâm lý tò mò của người dùng mạng xã hội", Thượng tá Hải nói.
Đáng chú ý, theo Thượng tá Hải, các công cụ kỹ thuật được sử dụng để tăng tương tác ảo, đẩy nhanh tốc độ lan truyền, khiến thông tin sai sự thật xuất hiện với tần suất dày đặc trong thời gian ngắn. Để né tránh sự phát hiện, các đối tượng thường xuyên thay đổi tài khoản, máy chủ, sử dụng nhiều lớp che giấu nguồn phát tán.
Theo Thượng tá Ngô Xuân Hải, một thủ đoạn khác được các đối tượng sử dụng là “dùng hiện tượng để đánh lừa bản chất”. Cụ thể, một hình ảnh hoặc video được cắt ra khỏi bối cảnh ban đầu, gắn với nội dung khác để bình luận, xuyên tạc. Hoặc khi có cá nhân cán bộ, chiến sĩ có hành vi chưa chuẩn mực, các đối tượng lập tức thổi phồng, quy chụp, đánh đồng đó là bản chất của cả lực lượng công an.
Những thủ đoạn này được triển khai có tính toán, gây tác động tiêu cực đến nhận thức của một bộ phận người dân, làm suy giảm niềm tin xã hội, đòi hỏi công tác nhận diện, phát hiện và đấu tranh phải được tiến hành một cách chủ động, bài bản.
Để nhận diện và đấu tranh hiệu quả với tin giả, tin xuyên tạc, biện pháp căn bản, lâu dài nhất theo Thượng tá Ngô Xuân Hải giải phấp vẫn là công tác tuyên truyền, nâng cao ý thức cảnh giác của người dân. Khi người dân hiểu rõ bản chất các thủ đoạn, có khả năng phân biệt đúng - sai, các thông tin xấu độc sẽ khó lan rộng.
Thượng tá Hải lưu ý, thực tế cho thấy, âm mưu, ý đồ của các đối tượng xấu không mới. Tuy nhiên, nếu người dân thiếu cảnh giác, tiếp tục chia sẻ, bình luận các thông tin chưa được kiểm chứng thì vô tình đã tiếp tay cho hành vi vi phạm pháp luật, đồng thời có thể tự đặt mình vào nguy cơ bị xử lý.
Vì vậy, Thượng tá Hải cho biết, Công an TP Hà Nội luôn chú trọng công tác tuyên truyền, hướng dẫn để người dân nhận diện thông tin xấu độc, tin sai sự thật. Đồng thời, lực lượng công an coi người dân là kênh thông tin quan trọng trong việc phát hiện, phản ánh các nội dung xuyên tạc trên không gian mạng.
Bên cạnh công tác tuyên truyền, theo Thượng tá Hải, Công an Hà Nội triển khai đồng bộ nhiều biện pháp nghiệp vụ khác, trong đó có sự phối hợp chặt chẽ với các cơ quan báo chí, cơ quan quản lý Nhà nước và các nhà cung cấp dịch vụ mạng internet nhằm kiểm soát, ngăn chặn nguồn phát tán thông tin vi phạm.
Lực lượng công an cũng có các đơn vị chuyên trách làm công tác trinh sát, phát hiện, sử dụng biện pháp nghiệp vụ và kỹ thuật để truy nguồn, truy vết các thông tin giả, từ đó xác minh và xử lý theo quy định pháp luật.
Trong đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch, Thượng tá Ngô Xuân Hải nhấn mạnh vai trò của việc “phủ xanh” thông tin. Khi xuất hiện thông tin xuyên tạc, sai sự thật, lực lượng chức năng sẽ chủ động cung cấp thông tin chính xác, kịp thời để người dân nắm rõ bản chất sự việc. Qua thời gian, các nguồn tin xấu độc sẽ dần mất uy tín.
Cùng với đó, theo Thượng tá Hải, Công an TP Hà Nội đặc biệt chú trọng việc nắm tình hình từ sớm, từ xa, phát hiện các thông tin xấu độc ngay từ khi mới manh nha xuất hiện để có biện pháp xử lý kịp thời, hạn chế tác động tiêu cực đến dư luận xã hội.
Để đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong bối cảnh mới, Thượng tá Hải cho biết, lực lượng công an tăng cường đào tạo, nâng cao năng lực trinh sát cho cán bộ, chiến sĩ, đồng thời đẩy mạnh ứng dụng khoa học – công nghệ. Công tác chuyển đổi số được xác định là hướng đi quan trọng, góp phần nâng cao hiệu quả phát hiện, xử lý thông tin xấu độc trên không gian mạng.
Liên quan đến ý kiến đề xuất nâng mức xử phạt đối với hành vi đưa tin giả, tin sai sự thật, Thượng tá Ngô Xuân Hải cho rằng việc xử lý nghiêm các hành vi vi phạm là cần thiết. Hiện nay, nhiều cơ quan chức năng có thẩm quyền tham gia phát hiện, xử lý các hành vi này; lực lượng công an đã có hướng dẫn, quy trình cụ thể từ Bộ Công an đến công an các cấp trong việc xác minh và xử lý vi phạm.
Ông khuyến cáo người dân không hùa theo, không chia sẻ các thông tin chưa được kiểm chứng, góp phần giữ gìn môi trường mạng an toàn, lành mạnh.
Dưới góc nhìn của một chuyên gia tội phạm học, Thượng tá Đào Trung Hiếu cho rằng tin giả, tin xấu độc trên mạng xã hội không đơn thuần là những thông tin sai lệch mang tính ngẫu nhiên, mà là sản phẩm được “thiết kế” có chủ đích, bám sát vào các cấu trúc hành vi và tâm lý của con người trong xã hội hiện đại.
Theo Thượng tá Đào Trung Hiếu, các loại tin giả thường được xây dựng nhằm kích hoạt những cảm xúc mạnh như sợ hãi, phẫn nộ, nghi ngờ hay cảm giác bị đe dọa.
Đây là những cảm xúc mang tính bản năng, khiến con người dễ phản ứng nhanh trước khi kịp suy nghĩ thấu đáo. Khi cảm xúc bị chi phối, người tiếp nhận thông tin có xu hướng đưa ra quyết định hoặc hành động dựa trên cảm tính, thay vì lý trí. Chính vì vậy, tin giả không cần đúng - sai rõ ràng, mà chỉ cần gieo mầm nghi ngờ đã có thể đạt được mục tiêu.
Đáng chú ý, theo ông Hiếu, giới trẻ là nhóm đối tượng dễ bị tác động mạnh bởi các dạng thông tin này. Trong quá trình hoàn thiện nhân cách, người trẻ có nhu cầu lớn trong việc khẳng định bản thân và thể hiện sự khác biệt.
Ông Hiếu cho rằng, những thông tin được khoác lên “vỏ bọc” của sự thật bị che giấu, thông tin mật hay góc khuất ít người biết dễ tạo cho người tiếp nhận cảm giác mình đang sở hữu tri thức đặc biệt. Từ đó, họ sẵn sàng chia sẻ để thể hiện cái tôi hiểu biết của mình, vô tình trở thành mắt xích trong chuỗi lan truyền tin xấu độc.
Bên cạnh yếu tố tâm lý cá nhân, ông Hiếu nhấn mạnh vai trò của thuật toán mạng xã hội. Các nền tảng này thường ưu tiên nội dung gây tranh cãi, có lượng tương tác cao, vô hình trung biến chính những thông tin tiêu cực trở thành “chất xúc tác” giúp tin giả lan truyền nhanh và rộng hơn trong cộng đồng mạng.
Từ thực tiễn quan sát, ông Hiếu cho rằng thời gian gần đây xuất hiện ngày càng rõ nét các chiến dịch “truyền thông bẩn” mang tính chất công nghiệp. Đây không còn là những hành vi bột phát, đơn lẻ mà có đầy đủ dấu hiệu của một hoạt động có tổ chức trên không gian mạng.
Các chiến dịch này được thiết kế bài bản, từ xây dựng kịch bản thông tin, lựa chọn thời điểm phát tán, sử dụng tài khoản ảo cho tới việc khuếch đại thông tin thông qua các hội nhóm kín. Những nhóm này hoạt động như “lò ủ” thông tin xấu độc, trước khi được đẩy mạnh và phát tán trên diện rộng.
Dưới góc độ tội phạm học, Thượng tá Đào Trung Hiếu đánh giá đây là “công nghiệp của hành vi lệch chuẩn”, nơi thông tin xấu được sản xuất hàng loạt như một loại hàng hóa, phục vụ nhiều mục tiêu khác nhau như trục lợi kinh tế, tấn công uy tín cá nhân, tổ chức, gây xói mòn niềm tin xã hội, thậm chí đe dọa an ninh chính trị và trật tự an toàn xã hội.
Đáng lo ngại hơn, ranh giới giữa hành vi "truyền thông bẩn" và hành vi phạm tội ngày càng mờ nhạt, đòi hỏi phải coi đây là một nguy cơ an ninh phi truyền thống để có cách tiếp cận căn cơ, lâu dài.
Để đối phó hiệu quả với tin giả, tin xấu độc, Thượng tá Đào Trung Hiếu cho rằng không thể chỉ trông chờ vào các biện pháp kiểm tra, xử lý hay chế tài hành chính, hình sự. Giải pháp bền vững nhất là truyền thông thay đổi hành vi, “phủ xanh” không gian mạng bằng thông tin tích cực. Trong đó, việc nâng cao dân trí cho người tiêu dùng thông tin đóng vai trò then chốt, giúp mỗi cá nhân biết cách nhận diện, phản biện và kiểm chứng thông tin trước khi tin hoặc chia sẻ.
Theo ông, cần “tiêm vaccine” cho cộng đồng bằng cách trang bị kỹ năng phát hiện tin giả, hình thành bộ lọc thông tin và định hướng cách ứng xử đúng đắn khi tiếp cận các nội dung xấu độc. Người dân cần hiểu rõ rằng việc chia sẻ thông tin chưa được kiểm chứng, dù vô tình hay cố ý, đều có thể dẫn tới rủi ro pháp lý và gây ra những hệ lụy nghiêm trọng cho xã hội.
Song song với đó, ông Hiếu nhấn mạnh giải pháp “lấy cái đẹp dẹp cái xấu”. Khi những thông tin tích cực, nhân văn được lan tỏa mạnh mẽ, chúng sẽ tạo nên bức tranh tổng thể với gam màu sáng, giúp cộng đồng có cái nhìn toàn diện, khách quan hơn. Những hiện tượng tiêu cực cá biệt sẽ được nhìn nhận đúng bản chất, không bị quy chụp hay thổi phồng, qua đó góp phần củng cố niềm tin xã hội và xây dựng không gian mạng lành mạnh, an toàn hơn.
Tại tọa đàm, luật sư Hoàng Trọng Giáp, Giám đốc Công ty luật Hoàng Sa, cho biết pháp luật Việt Nam hiện nay đã có đầy đủ các quy định điều chỉnh hành vi đăng tải, chia sẻ thông tin sai sự thật, bịa đặt, xuyên tạc, xúc phạm uy tín của cơ quan, tổ chức, danh dự, nhân phẩm của cá nhân trên môi trường mạng.
Theo luật sư Giáp, Điều 34 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định rõ cá nhân có quyền được tôn trọng danh dự, nhân phẩm, uy tín. Khi có thông tin làm ảnh hưởng xấu đến các quyền này, người đăng tải phải có trách nhiệm gỡ bỏ, cải chính, xin lỗi công khai và bồi thường thiệt hại nếu gây ra hậu quả.
Luật sư phân tích, nếu cá nhân, tổ chức đăng tải hoặc chia sẻ thông tin sai sự thật, không được sự đồng ý của người liên quan, làm ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp, thì tùy theo tính chất, mức độ vi phạm có thể bị xử phạt hành chính hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
Ở góc độ hành chính, Nghị định 15/2020/NĐ-CP (được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 14/2022/NĐ-CP) quy định mức phạt từ 10 đến 20 triệu đồng đối với hành vi cung cấp, chia sẻ thông tin giả mạo, sai sự thật, xuyên tạc, vu khống, xúc phạm uy tín của cơ quan, tổ chức, danh dự, nhân phẩm của cá nhân trên không gian mạng.
Đối với những trường hợp nghiêm trọng, luật sư Hoàng Trọng Giáp cho biết người vi phạm có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự về các tội danh như: Làm nhục người khác; Vu khống; Lợi dụng các quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân; hoặc tội Đưa hoặc sử dụng trái phép thông tin mạng máy tính, mạng viễn thông theo Điều 288 Bộ luật Hình sự.
Luật sư dẫn ví dụ, hành vi chửi bới, lăng mạ người khác trên mạng xã hội hoặc sử dụng hình ảnh cá nhân của người khác kèm theo lời lẽ xúc phạm danh dự, nhân phẩm có thể bị xử phạt hành chính; trường hợp đủ yếu tố cấu thành tội phạm, người vi phạm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội Làm nhục người khác.
Tương tự, nếu cố tình bịa đặt thông tin dù biết rõ là sai sự thật nhằm xúc phạm hoặc gây thiệt hại đến người khác, hành vi này có thể bị xử lý về tội Vu khống.
Bàn về ranh giới giữa tự do ngôn luận và hành vi vi phạm pháp luật, luật sư Hoàng Trọng Giáp khẳng định Hiến pháp Việt Nam bảo đảm quyền tự do ngôn luận, tự do bày tỏ ý kiến của công dân, nhưng quyền này phải được thực hiện trong khuôn khổ pháp luật. Tự do ngôn luận không đồng nghĩa với việc bịa đặt, xuyên tạc, đưa thông tin sai sự thật gây ảnh hưởng đến danh dự, uy tín của tổ chức, cá nhân khác.
Theo ông, một sai lầm phổ biến của người dùng mạng xã hội hiện nay là cho rằng sử dụng tài khoản ảo, tên viết tắt hoặc ám chỉ gián tiếp thì sẽ không bị phát hiện, không phải chịu trách nhiệm pháp lý. Thực tế, cơ quan chức năng đã xử lý nhiều trường hợp chia sẻ thông tin không đúng sự thật, gây hoang mang dư luận.
Đánh giá về hiệu quả răn đe, luật sư Hoàng Trọng Giáp cho rằng trong một số trường hợp, mức xử phạt hành chính hiện nay chưa tương xứng với lợi ích mà người vi phạm thu được từ việc đăng tải thông tin sai sự thật để “câu view”, “câu like”, tăng tương tác và doanh thu. Từ đó, ông cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện các quy định pháp luật, bảo đảm tính răn đe, phòng ngừa và giáo dục chung đối với các hành vi vi phạm trên môi trường mạng.
