Một năm sau cú sốc DeepSeek: Ai đang âm thầm thâu tóm tỷ USD?

Cách đây đúng một năm, cái tên DeepSeek từ một phòng thí nghiệm AI Trung Quốc đã tạo ra một cơn "địa chấn" thực sự tại phố Wall và thung lũng Silicon. Khi đó, sự ra mắt của mô hình R1 với chi phí cực thấp đã khiến giới đầu tư hoảng loạn, thổi bay hàng loạt giá trị vốn hóa của các ông lớn công nghệ Mỹ và khiến cổ phiếu "vua chip" Nvidia lao dốc tới 17% chỉ trong một phiên.

Nhưng 12 tháng sau, bức tranh tài chính toàn cầu đã khác. Cả Nvidia lẫn thị trường chứng khoán Mỹ đều phục hồi mạnh mẽ, thậm chí vượt xa mức trước cú sốc. Câu chuyện về DeepSeek giờ đây không còn là nỗi sợ hãi về sự sụp đổ của lợi thế công nghệ Mỹ, mà trở thành một lát cắt thú vị để quan sát hai chiến lược kinh doanh hoàn toàn đối lập giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới.

Cuộc đua AI tác nhân và tốc độ người Trung Quốc

Nếu như năm ngoái thế giới bất ngờ vì giá rẻ thì năm nay, các hãng công nghệ Trung Quốc đang chứng minh họ không chỉ biết làm giá rẻ mà còn làm rất nhanh.

Theo ghi nhận từ CNBC, ngay trong những ngày đầu năm 2026, các doanh nghiệp công nghệ tại Bắc Kinh đã dồn dập tung ra các mô hình mới. Startup Moonshot AI vừa công bố Kimi K2.5, chỉ 3 tháng sau phiên bản trước đó. Điểm nhấn của cuộc đua năm nay là AI tác nhân - những hệ thống có khả năng tự động thực hiện nhiệm vụ thay con người với mức độ tự chủ cao, thay vì chỉ trả lời câu hỏi thụ động. Moonshot tuyên bố năng lực tạo video và tác nhân của họ đã vượt trội so với cả 3 mô hình hàng đầu của Mỹ.

Không chịu thua kém, gã khổng lồ thương mại điện tử Alibaba cũng ngay lập tức giới thiệu Qwen3-Max-Thinking. Alibaba tự tin khẳng định mô hình này đã vượt qua các đối thủ Mỹ trong bài kiểm tra benchmark quy mô lớn "Humanity’s Last Exam". Điều thú vị trong chiến lược sản phẩm của Alibaba là tính thực dụng: mô hình mới có thể tự động lựa chọn công cụ AI phù hợp cho từng tác vụ để tối ưu chi phí - một tư duy đậm chất kinh doanh.

Ông Demis Hassabis, CEO của Google DeepMind, trong một chia sẻ với CNBC, cũng phải thừa nhận rằng khoảng cách về tốc độ phát triển mô hình giữa Trung Quốc và Mỹ hiện chỉ còn được tính bằng "vài tháng". Sự bám đuổi này cho thấy năng lực kỹ thuật của các kỹ sư Trung Quốc là không thể xem thường.

Chiến lược "hệ sinh thái" đối đầu "sức mạnh tính toán"

Tuy nhiên, sự khác biệt lớn nhất không nằm ở điểm số benchmark, mà nằm ở triết lý kinh doanh. Trong khi các tập đoàn công nghệ Mỹ tập trung vào việc bán sức mạnh tính toán và các mô hình kín cao cấp cho doanh nghiệp, thì Trung Quốc đang đặt cược vào việc phổ cập AI thông qua hệ sinh thái tiêu dùng và chiến lược mã nguồn mở.

Theo phân tích của Barron's và CNBC, các công ty Trung Quốc như Tencent, Alibaba hay ByteDance đang ưu tiên tăng trưởng người dùng và tích hợp AI vào các nền tảng có sẵn hơn là chạy đua vũ trang về phần cứng đơn thuần.

Một ví dụ điển hình cho tư duy này là Tencent. Tập đoàn này vừa thông báo sẽ chi tới 1 tỷ nhân dân tệ (khoảng 140 triệu USD) tiền thưởng thông qua chatbot AI Yuanbao trong dịp Tết Nguyên đán. Động thái này gợi nhớ đến chiến dịch "lì xì đỏ" huyền thoại từng giúp WeChat Pay chiếm lĩnh thị trường thanh toán di động 1 thập kỷ trước. Bằng cách "bơm tiền" trực tiếp để thu hút người dùng, Tencent đang muốn biến AI thành một thói quen hàng ngày, gắn liền với giải trí và mạng xã hội.

Tương tự, Alibaba đã tích hợp sâu mô hình Qwen vào ứng dụng thương mại điện tử Taobao, khuyến khích người dùng mua sắm và thanh toán ngay trong giao diện chat. Ông Alex Lu, nhà sáng lập LSY Consulting, nhận định trên CNBC: "Các công ty Trung Quốc hiện chủ yếu cạnh tranh về lưu lượng người dùng. Khi số người dùng tăng lên, khả năng họ chi tiêu trên hệ sinh thái sẽ bù đắp chi phí vận hành AI".

Bên cạnh đó, chiến lược "mở và rẻ" đang giúp AI Trung Quốc thâm nhập mạnh mẽ vào các thị trường mới nổi. Dữ liệu từ Microsoft cho thấy mức độ sử dụng DeepSeek tại Châu Phi cao gấp 2-4 lần so với các khu vực khác. Bằng cách cung cấp mã nguồn mở miễn phí hoặc giá thấp, Bắc Kinh đang âm thầm xây dựng một "vùng ảnh hưởng số" toàn cầu, nơi các ứng dụng trong tương lai sẽ được xây dựng trên nền tảng công nghệ Trung Quốc.

"Bức tường" phần cứng và sự thật về lợi nhuận

Mặc dù chiến lược phần mềm và ứng dụng của Trung Quốc rất linh hoạt, nhưng khi nhìn sâu vào hạ tầng tài chính và kỹ thuật, Mỹ vẫn đang nắm giữ "chìa khóa vàng": Chip AI.

1 năm trước, thị trường từng tin vào giả thuyết của DeepSeek rằng AI có thể thông minh hơn mà không cần tốn quá nhiều chip (thông qua tối ưu hóa suy luận). Tuy nhiên, thực tế một năm qua đã chứng minh điều ngược lại. Chuyên gia Chris danh tiếng viết trên tờ Barron's khẳng định: "AI tốt hơn vẫn đòi hỏi nhiều chip hơn".

Việc Google tung ra Gemini 3 hay Anthropic ra mắt Opus 4.5 cho thấy quy luật mở rộng vẫn đúng. Các mô hình càng thông minh, càng cần năng lực tính toán khổng lồ để huấn luyện và vận hành. Chính vì vậy, dòng tiền đầu tư vào hạ tầng AI tại Mỹ không hề chững lại mà còn tăng tốc. Theo JPMorgan, các đại gia công nghệ Mỹ đã chi khoảng 340 tỷ USD vốn đầu tư cho AI trong năm ngoái - một con số kỷ lục.

Ở bên kia chiến tuyến, Trung Quốc đang gặp khó khăn thực sự về phần cứng. Theo DW, dù sở hữu nguồn dữ liệu khổng lồ, các dòng chip nội địa tốt nhất như Ascend của Huawei vẫn chưa thể bắt kịp Nvidia. Thử nghiệm từ chính DeepSeek cho thấy chip Ascend 910 chỉ đạt khoảng 60% hiệu năng của chip H100 đời cũ trong một số tác vụ.

Đáng chú ý nhất, ngày 2/12 vừa qua, khi ra mắt mô hình V3.2, DeepSeek đã phải thừa nhận trong báo cáo kỹ thuật về một "độ phân kỳ rõ rệt". Họ cho biết khoảng cách hiệu năng giữa các mô hình đóng (của Mỹ) và mô hình mở đang nới rộng, một phần do sự thiếu hụt về năng lực tính toán (FLOPs) trong huấn luyện.

Thêm vào đó, câu chuyện "miễn phí" cũng có mặt trái của nó. Các mô hình mã nguồn mở dù miễn phí bản quyền nhưng không miễn phí vận hành. Doanh nghiệp vẫn phải trả tiền cho máy chủ để chạy chúng. Theo nghiên cứu của OpenRouter, các mô hình đóng của Mỹ vẫn chiếm tới 75% thị phần sử dụng toàn cầu, bởi các khách hàng doanh nghiệp sẵn sàng trả tiền cao hơn để đổi lấy sự ổn định, bảo mật và hiệu năng vượt trội mà các mô hình miễn phí chưa thể đáp ứng.

Tương lai phân cực: Ai thắng, ai thua?

Nhìn lại một năm qua, có thể thấy "cú sốc" DeepSeek đã bị thị trường hiểu sai ở giai đoạn đầu. Nó không phải là dấu chấm hết cho sự thống trị của phần cứng Mỹ, mà là sự khởi đầu cho một sự phân chia rõ rệt trong trật tự công nghệ thế giới.

Theo DW, trong khi Mỹ tiếp tục kiểm soát "thượng nguồn" với các dòng chip tối tân và các mô hình AI siêu thông minh phục vụ nghiên cứu, lập trình và tự động hóa cao cấp; thì Trung Quốc đang chọn cách chiếm lĩnh "hạ nguồn" với các ứng dụng thực tế, robot, sản xuất công nghiệp (thông qua sáng kiến AI Plus) và thị trường tiêu dùng đại chúng.

Chuyên gia Scott Singer từ Carnegie Endowment for International Peace nhận định: "Cuộc đua AI có lẽ sẽ không có một người thắng tuyệt đối. Thay vào đó, Mỹ và Trung Quốc nhiều khả năng sẽ thống trị những mảng AI khác nhau".

Năm 2026 dự báo sẽ tiếp tục là một năm sôi động. Chính quyền Mỹ với các kế hoạch hành động mới nhằm xuất khẩu trọn gói "ngăn xếp công nghệ AI" để giữ chân đồng minh, trong khi Trung Quốc kiên trì với vai trò "người dẫn dắt đa phương" thông qua công nghệ giá rẻ.

Với các nhà đầu tư và giới quan sát kinh doanh, bài học lớn nhất sau một năm DeepSeek là: Đừng chỉ nhìn vào các chỉ số benchmark hay những lời tuyên bố marketing hào nhoáng. Hãy nhìn vào dòng tiền, nhìn vào nguồn cung chip và cách mà các công ty chuyển hóa công nghệ thành doanh thu thực tế. Đó mới là nơi cuộc đua ngã ngũ.