Loạt cơ chế mở ra tương lai cho đại đô thị TPHCM

Trong bối cảnh TPHCM bước vào giai đoạn phát triển mới với quy mô, vị trí, vai trò rộng lớn hơn trước đây, việc Quốc hội thông qua Nghị quyết sửa đổi Nghị quyết 98 mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Đây không chỉ là sự điều chỉnh mang tính kỹ thuật sau hơn hai năm thí điểm, mà còn là bước mở rộng không gian chính sách, tạo hành lang pháp lý phù hợp hơn với yêu cầu phát triển của một đại đô thị đang vươn tầm khu vực và quốc tế.

Nghị quyết sửa đổi Nghị quyết 98 tạo cơ chế phân cấp, phân quyền, bổ sung các chính sách đột phá, được kỳ vọng sẽ trở thành đòn bẩy quan trọng giúp thành phố chủ động hơn trong huy động nguồn lực, tổ chức lại không gian phát triển và tạo động lực tăng trưởng cho giai đoạn tới.

Trao đổi với phóng viên Dân trí, TS Trần Du Lịch, Chủ tịch Hội đồng tư vấn Nghị quyết 98 của Quốc hội, đã phân tích bản nghị quyết mới với những cơ hội TPHCM cần nắm bắt. Chuyên gia cũng chỉ rõ những việc TPHCM cần làm ngay để nghị quyết thực sự đi vào cuộc sống, tạo nền tảng cho bước phát triển dài hạn.

Vì sao cần sửa đổi?

Sau hơn hai năm triển khai, Nghị quyết 98 đã mang lại hiệu quả phát triển kinh tế - xã hội cho TPHCM. Vì sao việc sửa đổi Nghị quyết 98 được thực hiện vào thời điểm này, thưa ông?

- Hơn hai năm triển khai Nghị quyết 98, những tác động về thể chế đối với TPHCM là rất rõ. Bối cảnh phục hồi sau dịch Covid-19 đòi hỏi thành phố phải có dư địa chính sách đủ rộng để tái thiết nền kinh tế. Nghị quyết 98 khi ấy đã tạo một động lực tương đối mạnh mẽ, giúp thành phố phục hồi tốt hơn so với nhiều dự báo.

Cơ chế được nới rộng đã khơi thông phần nào những điểm nghẽn về thủ tục, giúp thành phố mạnh dạn đầu tư công, thu hút doanh nghiệp, cải cách hành chính. Nghị quyết 98 đã đóng vai trò là một động lực thể chế quan trọng, tạo hành lang pháp lý mới, giúp TPHCM chủ động và linh hoạt hơn trong điều hành, phát triển. 

Có thể nói, đó là một cú hích cần thiết về mặt thể chế để TPHCM có được những nền tảng như hôm nay. Tuy nhiên, Nghị quyết 98 cũng bộc lộ những hạn chế nhất định khi bối cảnh đã khác trước và cần một sự thay đổi đủ lớn.

Những hạn chế dẫn đến nhu cầu thay đổi mà ông nhắc tới là gì?

- Tôi tạm chia các nội dung trong Nghị quyết 98 trước đây thành 3 nhóm. Đầu tiên là nhóm liên quan đến phân cấp, phân quyền cho quận, huyện. 

Nội dung này có trọng tâm liên quan lĩnh vực quản lý đô thị, vốn được thiết kế theo địa giới hành chính cũ. Sau khi TPHCM hợp nhất tỉnh, thành, tổ chức mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, các nội dung này không còn ý nghĩa thực tiễn và có thể nói không còn hiệu lực.

Nghị quyết 98 bộc lộ những hạn chế nhất định khi bối cảnh đã khác trước và cần một sự thay đổi đủ lớn

Nhóm thứ hai là các nội dung chính sách đặc thù liên quan đến quản lý đất đai, đầu tư trước đây. Trong quá trình TPHCM triển khai Nghị quyết 98, những nội dung này đã được luật hóa, áp dụng đại trà trên phạm vi cả nước thông qua Luật Đất đai, Luật Đầu tư, Luật Nhà ở sửa đổi… Do đó, chúng không còn là cơ chế, chính sách đặc thù nữa.

Nhóm thứ ba là các nội dung đã triển khai với từng mức độ khác nhau. Có những chính sách đi vào cuộc sống rất rõ, nhưng cũng có những nội dung vẫn đang trong giai đoạn tiếp cận.

Ví dụ, nhiều dự án đầu tư theo hình thức đối tác công tư (PPP), hợp đồng BT (xây dựng - chuyển giao) được HĐND TPHCM thông qua, nhưng nhà đầu tư vẫn ở bước chuẩn bị. Hoặc có dự án đã triển khai, nhưng vướng thủ tục liên quan.

Đặc biệt, có những chính sách quan trọng chưa được triển khai, như thí điểm thị trường tín chỉ carbon, hay sử dụng trụ sở công lập để lắp đặt điện mặt trời vẫn đang nằm trong lộ trình chuẩn bị điều kiện thực thi.

Kích thích tính năng động của TPHCM

Việc hợp nhất với Bình Dương, Bà Rịa - Vũng Tàu, TPHCM mới có quy mô, vị thế và kỳ vọng, thách thức lớn hơn nhiều so với trước đây. Nghị quyết sửa đổi, bổ sung Nghị quyết 98 có ý nghĩa thế nào đối với thành phố mới?

- TPHCM đang sở hữu và cần quản lý một không gian phát triển hoàn toàn mới, với mô hình “siêu đô thị” được mở rộng. Vấn đề liên kết nội vùng cần được mở rộng ra cả khu vực Bình Dương, Bà Rịa - Vũng Tàu, nơi vốn được xem là liên vùng trước đây.

TPHCM còn có trách nhiệm lớn trong việc liên kết toàn vùng kinh tế trọng điểm phía Nam. Với Nghị quyết 98 sửa đổi, thành phố đã có khuôn khổ thể chế mới, rộng hơn và linh hoạt hơn để xây dựng một đô thị có năng lực cạnh tranh ở tầm châu Á.

Trong xu hướng đổi mới hiện nay, cạnh tranh giữa các đô thị không chỉ nằm ở hạ tầng mà còn ở năng lực thể chế. TPHCM cần các công cụ đủ mạnh để thu hút dòng vốn FDI (vốn đầu tư nước ngoài) thế hệ mới, đặc biệt trong các ngành công nghệ cao, công nghệ sạch, liên quan chuyển đổi xanh và chuyển đổi số.

Ngoài ra, thành phố còn phải triển khai hai nghị quyết quan trọng: Nghị quyết 131 về tổ chức chính quyền đô thị và Nghị quyết 222 về Trung tâm Tài chính quốc tế. Tất cả phải được vận hành thống nhất trong một hệ thống pháp luật, trong bối cảnh tinh gọn bộ máy, sắp xếp lại đơn vị hành chính.

Nghị quyết sửa đổi Nghị quyết 98 mà Quốc hội vừa thông qua là một sự nâng tầm về thể chế cho TPHCM, điều chỉnh kịp thời đối với đòi hỏi mới, tạo những điều kiện mạnh mẽ hơn cho siêu đô thị tiếp tục phát triển.

Chủ tịch UBND TPHCM Nguyễn Văn Được từng nói, với Nghị quyết 98 sửa đổi, thành phố không xin tiền, chỉ xin cơ chế. Theo ông, những công cụ thể chế của bản nghị quyết mới đã đủ mạnh để thành phố tự tạo nguồn lực cho mình?

- Với nghị quyết vừa được Quốc hội thông qua và cả những công cụ thể chế trước đó như Nghị quyết 188 về phát triển đường sắt đô thị, Nghị quyết 222 về Trung tâm Tài chính quốc tế, TPHCM đã có đủ điều kiện pháp lý đồng bộ để bước vào giai đoạn phát triển mới. 

Đi sâu hơn, Nghị quyết 98 sửa đổi lần này bổ sung cơ chế thí điểm xây dựng khu thương mại tự do (FTZ). Đây là điểm mới mang tính đột phá, cho phép TPHCM vận hành một mô hình tương tự nhiều đô thị hàng đầu châu Á.

Trước mắt, mô hình được thí điểm tại khu vực cảng Cái Mép Hạ gắn với hệ thống cảng biển Cái Mép - Thị Vải, là bước tiến quan trọng để hình thành mô hình “khu kinh tế đặc biệt kiểu mới”.

Quan trọng hơn, nghị quyết còn mở rộng phạm vi nhà đầu tư chiến lược sang 5 lĩnh vực trụ cột của TPHCM là tài chính - ngân hàng, công nghiệp công nghệ cao, logistics, đổi mới sáng tạo, và kinh tế số, kinh tế xanh. Điều này khác rất nhiều so với trước đây, khi chính sách chỉ áp dụng trong phạm vi hẹp.

Nhà đầu tư chiến lược không chỉ vào để kiếm lợi nhuận, mà còn có vai trò đồng hành cùng chính quyền, giúp kiến tạo hệ sinh thái, dẫn dắt thị trường, tạo cảm hứng và lan tỏa đến cộng đồng doanh nghiệp trong từng lĩnh vực. Nếu thực hiện tốt, đây sẽ là chất xúc tác rất mạnh cho tăng trưởng của TPHCM trong cả giai đoạn dài sắp tới.

Về quản lý, điều hành, Nghị quyết 98 sửa đổi đã mở rộng, đặc biệt phân cấp, phân quyền cho chính quyền địa phương, HĐND, UBND TPHCM trong việc cụ thể hóa từng vấn đề mà không khép kín, bó cứng. Đây là điều cần thiết để kích thích, khơi dậy truyền thống năng động, sáng tạo, tự chủ của TPHCM trong phát triển.

Vấn đề còn lại là năng lực bộ máy

Được trao thể chế đủ mạnh, theo ông, vấn đề còn lại của TPHCM để thực thi bản nghị quyết mới một cách tối ưu, nhanh chóng là gì?

- Cả thể chế lẫn chính sách đã đủ để tạo dư địa cho chính quyền TPHCM xây dựng, cụ thể hóa các mục tiêu lớn và huy động nguồn lực cho sự phát triển bền vững. Tôi đặc biệt nhấn mạnh tới yêu cầu chuyển đổi kép trong kỷ nguyên mới là chuyển đổi xanh, chuyển đổi số. Đây là điểm mấu chốt quyết định tương lai của TPHCM giai đoạn tới.

Tuy nhiên, nghị quyết dù có đột phá đến đâu cũng không thể tự vận hành nếu không có năng lực thực thi tương xứng.

Nghị quyết dù có đột phá đến đâu cũng không thể tự vận hành nếu không có năng lực thực thi tương xứng.

Chính quyền TPHCM phải đổi mới tư duy quản lý, nâng cao năng lực đội ngũ, xây dựng quy trình vận hành thật sự chuyên nghiệp và minh bạch. Đây mới là yếu tố quyết định sự thành công.

Địa phương cần đi nhanh nhất, sớm nhất để cụ thể hóa các dự án thuộc danh mục đầu tư chiến lược vừa được thông qua, nhằm xúc tiến kêu gọi nhà đầu tư, đặc biệt trong các ngành gắn với chuyển đổi xanh, đổi mới sáng tạo, hạ tầng số, logistics…

Ngoài ra, thành phố cần tiếp tục hành động, đeo bám và thực hiện những nội dung chưa được triển khai trong Nghị quyết 98 trước khi sửa đổi. 

Với những nền tảng quan trọng từ Nghị quyết 98 sửa đổi, theo ông, TPHCM sẽ bước vào năm 2026 với tâm thế ra sao? Việc đặt mục tiêu vượt bẫy thu nhập trung bình trong tương lai gần có quá xa vời?

- Với góc nhìn của tôi, 2026 có thể nói là năm bản lề của TPHCM. Hàng loạt nội dung của Nghị quyết 98 trước đây và nghị quyết sửa đổi, bổ sung vừa được Quốc hội thông qua sẽ đi vào thực tiễn.

Không phải tất cả cơ chế, chính sách đặc thù đều phát huy ngay lập tức, nhưng nó sẽ tạo nền tảng cơ bản để thành phố tiến vào giai đoạn 2026-2035. Kết quả của năm 2026 là cơ sở để TPHCM nghĩ tới mục tiêu tăng trưởng bình quân 2 con số trong 10 năm tiếp theo.

Với việc nắm trong tay nghị quyết mới gồm hàng loạt cơ chế, chính sách vượt trội, hệ thống chính trị, bộ máy và nhân dân TPHCM sẽ bước vào năm 2026 với việc có thêm niềm tin về một tương lai phát triển. Trung ương cũng tạo điều kiện để thành phố phát huy truyền thống năng động, sáng tạo, tự chủ trên nền tảng pháp lý và tự chủ trong việc chịu trách nhiệm.

Những gì TPHCM đạt được hiện nay và thời gian tới phải dựa trên quá trình cải cách thể chế mà cả nước đang thực hiện, điều kiện kinh tế vĩ mô trong nước và tình hình thế giới. Việc TPHCM có vượt được bẫy thu nhập trung bình hay không cũng cần dựa trên hàng loạt yếu tố và phụ thuộc vào rất nhiều vào các vấn đề vĩ mô khác.

Chúng ta cần góc nhìn thực tế hơn. Nghị quyết sửa đổi, bổ sung Nghị quyết 98 tạo sự chủ động lớn hơn đối với TPHCM trong nhiều lĩnh vực, nhưng đừng nghĩ đây là "cây đũa thần" để giải quyết mọi vấn đề.

Trân trọng cảm ơn ông!