Cơ hội vàng để đất nước thực hiện bước chuyển mình mang tính đột phá

Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng đặt mục tiêu đạt tốc độ tăng trưởng GDP bình quân từ 10%/năm trở lên trong giai đoạn 2026-2030. Đồng thời, Đại hội xác định một trong ba đột phá chiến lược là phát triển lao động - việc làm theo hướng tập trung chuyển đổi cơ cấu và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, trình độ cao…

Theo chuyên gia kinh tế, phát triển lao động - việc làm và phát triển kinh tế là mối quan hệ tương hỗ, biện chứng, tạo thành vòng tròn tích cực hỗ trợ lẫn nhau.

Báo Dân trí trân trọng giới thiệu ý kiến của Tiến sĩ Đoàn Anh Tú (Đại học Khánh Hòa) về vấn đề này.

Mối quan hệ biện chứng

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng đã khẳng định tầm nhìn và quyết tâm đưa đất nước vươn mình phát triển giàu mạnh vào năm 2045. Các văn kiện Đại hội xác định ba đột phá chiến lược, trong đó phát triển nguồn nhân lực, nhất là nhân lực chất lượng cao được đặt ở vị trí trung tâm, cùng với đột phá về thể chế và về khoa học công nghệ, chuyển đổi số.

Mối quan hệ giữa phát triển lao động, việc làm và tăng trưởng kinh tế được nhận thức rõ là mối quan hệ tương hỗ, biện chứng và cộng sinh.

Một mặt, một nền kinh tế năng động, cơ cấu hiện đại sẽ tạo ra nhu cầu ổn định về lao động có kỹ năng cao và tạo nguồn lực tài chính dồi dào để đầu tư cho giáo dục, đào tạo và an sinh xã hội.

Mặt khác, chính lực lượng lao động được đào tạo bài bản, có năng suất cao và khả năng sáng tạo vượt trội là động lực cốt lõi để nâng cao năng lực cạnh tranh, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và đảm bảo cho sự tăng trưởng bền vững, chất lượng của nền kinh tế trong dài hạn.

Ngược lại, tăng trưởng kinh tế mạnh mẽ, với mô hình mới dựa trên đổi mới sáng tạo, sẽ tạo ra hàng triệu việc làm chất lượng cao, tăng thu nhập bình quân đầu người, và cung cấp nguồn lực để đầu tư vào giáo dục - đào tạo, thu hút nhân tài từ nước ngoài và kiều bào.

Điều này hình thành vòng lặp tích cực: lao động chất lượng cao thúc đẩy tăng trưởng, tăng trưởng lại nâng cao chất lượng lao động, đảm bảo phát triển toàn diện, lấy con người làm trung tâm.

Nghiên cứu kinh nghiệm phát triển của các quốc gia tiên tiến trên thế giới và khu vực cho thấy nhiều kinh nghiệm “chuyển mình” thành công từ quyết sách hoạch định chiến lược lao động, việc làm gắn với phát triển kinh tế.

Các mô hình thành công, dù khác biệt về văn hóa và thể chế, đều có điểm chung: Coi phát triển nguồn nhân lực là động lực trung tâm, có tính chiến lược và đầu tư dài hạn, gắn kết chặt chẽ với đổi mới sáng tạo và hội nhập quốc tế.

Bối cảnh hiện nay là cơ hội vàng để Việt Nam hiện thực hóa tầm nhìn chiến lược này.

Nhiều thách thức và cơ hội

Trong mối quan hệ biện chứng trên, cần đánh giá thực trạng 3 thành tố quan trọng là: Chất lượng nguồn nhân lực, thị trường lao động và phát triển kinh tế. Với thực trạng hiện nay, Việt Nam đang đối mặt với ba thách thức lớn.

Thứ nhất, chất lượng nguồn nhân lực thấp là rào cản lớn nhất.

Thứ hai, mô hình tăng trưởng chưa bền vững, phụ thuộc vào vốn đầu tư nước ngoài và gia công lắp ráp, động lực tăng trưởng từ đổi mới sáng tạo còn yếu.

Thứ ba, áp lực nhân khẩu học và bất ổn bên ngoài là những rủi ro hiện hữu. Thời kỳ “dân số vàng” sẽ kết thúc sau 2035, trong khi căng thẳng thương mại và xung đột địa chính trị quốc tế tiếp tục đe dọa sự ổn định của chuỗi cung ứng toàn cầu mà nền kinh tế mở của Việt Nam phụ thuộc vào.

Ngược lại, Việt Nam đang ở vị thế đặc biệt thuận lợi để đón nhận 3 làn sóng cơ hội mang tính bước ngoặt.

Thứ nhất là làn sóng tái định vị chuỗi cung ứng toàn cầu với xu hướng chuyển sản xuất đến các nước thân thiện đang đưa dòng vốn FDI chất lượng cao về Việt Nam, mở ra cơ hội để chuyển dịch từ khâu lắp ráp lên các khâu có giá trị cao.

Thứ hai là cuộc cách mạng số đang bùng nổ tạo đà phát triển mới. Kinh tế số Việt Nam đang tăng trưởng mạnh là động lực tạo ra hàng loạt việc làm mới có giá trị cao.

Thứ ba là lợi thế hội nhập, mạng lưới hiệp định thương mại tự do thế hệ mới cùng vị thế địa chiến lược của Việt Nam đang giúp mở rộng thị trường và thu hút nguồn lực nhân tài.

Việt Nam đang đứng ở ngã rẽ then chốt, tương tự vị trí của Hàn Quốc vào những thập niên 1980-1990. Thành công của họ cho thấy, để thoát khỏi “bẫy thu nhập trung bình”, bước nhảy vọt về chất lượng nguồn nhân lực là điều kiện tiên quyết.

Họ đã chủ động chuyển từ lợi thế lao động giá rẻ sang lợi thế lao động có kỹ năng cao và đổi mới sáng tạo thông qua đầu tư mạnh mẽ, có trọng điểm vào giáo dục đại học và dạy nghề chất lượng cao.

Bài học từ Trung Quốc hiện nay càng rõ ràng hơn. Việc quyết liệt nâng cấp kỹ năng lao động, đầu tư vào nghiên cứu và phát triển không còn là lựa chọn mà là mệnh lệnh sinh tồn để giữ chân và nâng cấp các dòng vốn đầu tư chất lượng cao, tránh nguy cơ bị “bỏ lại phía sau” khi công nghệ thay đổi.

Việt Nam đang sở hữu một nền kinh tế năng động, thị trường lao động trẻ và linh hoạt, cùng với vị thế địa chính trị thuận lợi. Tuy nhiên, chất lượng nguồn nhân lực thấp, năng suất lao động thấp và cơ cấu kinh tế còn một số bất cập là những trở lực lớn ngăn cản sự bứt phá.

So sánh với các mô hình thành công trên thế giới, Việt Nam cần một cuộc cách mạng toàn diện về đào tạo và phát triển kỹ năng, đồng thời kiên trì chuyển đổi mô hình tăng trưởng sang dựa vào tri thức và đổi mới sáng tạo.

Một vòng tròn phản hồi tích cực

Việt Nam đang đứng trước một cơ hội mang tính sống còn, nơi thách thức và cơ hội tồn tại cùng nhau. Thành công hay thất bại phụ thuộc vào khả năng chuyển hóa những cơ hội này thành động lực để giải quyết các điểm nghẽn nội tại.

Điều này đòi hỏi một lộ trình giải pháp chiến lược đồng bộ. Trong đó, giai đoạn 2026-2030 là giai đoạn củng cố nền tảng để tạo đà đột phá vươn tầm trong giai đoạn kế tiếp (2030-2045).

Chiến lược cho giai đoạn 2026-2030 là cần những giải pháp đột phá kép về chất lượng nhân lực và hiện đại hóa thị trường lao động.

Thứ nhất, giải pháp phát triển kinh tế phải có định hướng nhằm tạo nhu cầu và động lực phát triển lao động chất lượng cao. Do đó, cần xác lập mô hình tăng trưởng mới dựa trên khoa học công nghệ; thu hút FDI có chọn lọc, định hướng nâng cấp giá trị; thúc đẩy mạnh mẽ kinh tế số và xanh…

Thứ hai, giải pháp phát triển thị trường lao động và việc làm phải có định hướng nhằm đáp ứng nhu cầu của nền kinh tế mới. "Cuộc cách mạng" đào tạo nghề phải gắn với doanh nghiệp; đẩy mạnh chương trình quốc gia đào tạo lại và nâng cấp tay nghề quy mô lớn, tập trung các kỹ năng cần thiết; Hiện đại hóa và chính thức hóa thị trường lao động…

Đặc biệt, chính sách thu hút và trọng dụng nhân tài cần được quan tâm hàng đầu, tạo cơ chế liên thông công - tư, ưu đãi đặc biệt cho kiều bào và chuyên gia quốc tế gắn với cải cách chính sách tiền lương, nhà ở xã hội. Đây là điều kiện cần thiết để thu hút và giữ chân người tài phục vụ đất nước.

Trọng tâm chính của mô hình phát triển thị trường lao động, việc làm giai đoạn này là “sửa chữa” nguồn cung lao động để đáp ứng nhu cầu trước mắt của mô hình kinh tế, tập trung vào đào tạo nghề chất lượng cao, gắn kết doanh nghiệp và đào tạo lại trên quy mô lớn.

Mối liên kết biện chứng giữa phát triển kinh tế và thị trường lao động là mô hình kinh tế tạo ra tín hiệu nhu cầu mạnh mẽ và rõ ràng về lao động có kỹ năng số, kỹ thuật cao. Hệ thống đào tạo và thị trường lao động phải phản ứng nhanh, chính xác để đáp ứng tín hiệu đó.

Điều này tạo thành vòng tròn phản hồi tích cực: Kinh tế tạo việc làm bền vững, thúc đẩy đào tạo nâng cao kỹ năng và hình thành nguồn lao động chất lượng cao, nguồn lao động này nâng giá trị gia tăng nội địa và năng suất, từ đó thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

Tóm lại, trong bối cảnh địa chính trị, địa kinh tế toàn cầu đầy biến động, khó đoán định trong nhiều năm tới, cùng với những thách thức nội tại về chất lượng nguồn nhân lực và mô hình tăng trưởng đang đặt Việt Nam trước một ngã rẽ lịch sử. Đây chính là “cơ hội vàng” để đất nước thực hiện bước chuyển mình mang tính đột phá.

Để đạt được mục tiêu chuyển mình, cần sự đồng bộ, quyết liệt trong triển khai với sự dẫn dắt chiến lược của nhà nước, sự tham gia sâu rộng của doanh nghiệp với tư cách đối tác đào tạo chủ chốt và tinh thần làm chủ kỹ năng của người lao động.

Tiến sĩ Đoàn Anh Tú, Đại học Khánh Hòa