Vị thế luật sư không chỉ là áo choàng

Hội đồng Luật sư toàn quốc vừa thông qua đề án thay đổi trang phục khi tham gia phiên tòa. Sau 15 năm sử dụng vest đen, sơ mi trắng và cà vạt xám lông chuột, dự kiến, luật sư Việt Nam sẽ khoác áo choàng đen – biểu tượng nghề nghiệp quen thuộc ở nhiều quốc gia.

Đề xuất này không chỉ là chuyện thay đổi trang phục, mà mở ra cuộc thảo luận sâu rộng về vị thế nghề luật sư trong hệ thống tư pháp Việt Nam. Câu hỏi đặt ra không phải áo choàng có phù hợp hay không, mà là liệu sự thay đổi về hình thức này có đi kèm với những cải cách thực chất khác về nghề luật sư.

Nghề luật sư Việt Nam được tái lập từ Pháp lệnh Tổ chức luật sư năm 1987, với gần 40 năm phát triển, trải qua các mốc pháp lý quan trọng với Pháp lệnh Luật sư năm 2001 và Luật Luật sư năm 2006 hiện hành.

Về số lượng, đội ngũ luật sư đã có sự tăng trưởng thực sự ấn tượng với mức tăng bình quân khoảng 875 luật sư mỗi năm, cho thấy nhu cầu ngày càng lớn về dịch vụ pháp lý trong nền kinh tế thị trường và quá trình hội nhập quốc tế.

Về thể chế, Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 2/6/2005 của Bộ Chính trị đã xác định mục tiêu xây dựng nền tư pháp “trong sạch, vững mạnh, dân chủ, nghiêm minh, bảo vệ công lý”. Cùng với đó, quyền bào chữa được ghi nhận ở tầm hiến định tại khoản 4 Điều 31 Hiến pháp năm 2013. Nguyên tắc tranh tụng trong xét xử được hiến định tại khoản 5 Điều 103 Hiến pháp năm 2013 và được cụ thể hóa trong tố tụng hình sự tại Điều 26 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015.

Pháp luật hiện hành cũng có quy định bảo vệ quyền hành nghề của luật sư. Luật Luật sư năm 2006 nghiêm cấm cơ quan, tổ chức, cá nhân cản trở hoạt động hành nghề của luật sư; quy định trách nhiệm pháp lý đối với người có chức vụ, quyền hạn mà xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của luật sư. Đây là những nền tảng pháp lý quan trọng, tạo hành lang cho sự phát triển của nghề này.

Theo thống kê đến ngày 30/9/2025, cả nước có 21.084 luật sư. Nếu đối chiếu với dân số bình quân năm 2025 khoảng 102,3 triệu người, tỷ lệ xấp xỉ 1 luật sư/4.850 người. So với một số nước, tỷ lệ này vẫn thấp hơn đáng kể, chẳng hạn Singapore khoảng 1/928 người, Nhật Bản khoảng 1/2.807 người và Hoa Kỳ khoảng 1/253 người. Con số này không chỉ phản ánh về lượng mà còn gợi ra nhiều vấn đề đáng suy ngẫm.

Mặc dù pháp luật đã ghi nhận vai trò của luật sư, song trên thực tế, nơi này nơi khác vẫn còn dấu hiệu lạm quyền và xâm phạm quyền hành nghề của luật sư trong một số vụ việc cụ thể.

Trên thế giới, trang phục màu đen của giới hành nghề luật sư thường gắn với tính trang nghiêm và “phi cá nhân” trong không gian xét xử, qua đó nâng cao cảm nhận về tính độc lập và khách quan. Tại các nước theo hệ thống dân luật như Pháp và Đức, luật sư mặc áo choàng đen tương tự thẩm phán. Điều này mang hàm ý sâu sắc: luật sư và thẩm phán, dù khác chức năng, nhưng đều là những chủ thể cùng tham gia vào quá trình bảo vệ công lý và tìm kiếm sự thật khách quan.

Trong một số hệ thống pháp luật trên thế giới, ở lễ tuyên thệ gia nhập nghề, tân luật sư sẽ mặc áo choàng như một biểu tượng nghề nghiệp và sự trang nghiêm của nghi thức. Áo choàng thường do chính người hành nghề tự chuẩn bị theo hướng dẫn của cơ quan tổ chức, không nhất thiết được trao như một thủ tục bắt buộc. Đây là một nét nghi thức nghề nghiệp đáng trân trọng.

Tuy nhiên, kinh nghiệm quốc tế cần được chọn lọc phù hợp với bối cảnh Việt Nam. Một lo ngại hợp lý là vấn đề khí hậu nhiệt đới. Đề xuất mặc áo choàng đen trùm bên trong là trang phục chỉn chu (sơ mi trắng kèm nơ trắng hoặc cà vạt) có thể gây bất tiện và ảnh hưởng đến sức khỏe luật sư trong các phòng xử chưa tiện nghi. Do đó, cần thiết kế loại vải phù hợp khí hậu nhiệt đới, thoáng mát, chống nhăn để đảm bảo sự thoải mái, giúp luật sư duy trì sự minh mẫn khi tranh tụng kéo dài.

Liên đoàn Luật sư Việt Nam đề xuất thay áo vest bằng áo choàng đen với kỳ vọng tăng nhận diện nghề nghiệp, tính tôn nghiêm trong phiên tòa và tương thích quốc tế. Khi khoác lên mình tấm áo choàng đó, vai trò của luật sư phải thật sự được tôn trọng; sẽ không còn đâu đó những hình ảnh kém đẹp như bị chủ tọa cắt ngang lời bào chữa, bị xốc nách đưa ra khỏi phòng xét xử vì đặt câu hỏi không được phép, và những kiến nghị rơi vào im lặng…

Thiết nghĩ, chúng ta không chỉ dừng lại ở áo choàng mà cần tiếp tục có những cải cách để vị thế luật sư trong mọi hoàn cảnh luôn được bảo đảm theo đúng quy định pháp luật. Theo đó, cần thiết ban hành và thực thi nghiêm các văn bản quy định rõ quyền và trách nhiệm của luật sư tại phiên tòa, bảo đảm luật sư được tôn trọng và bảo vệ khi thực hiện nhiệm vụ đúng quy định. Những hành vi xâm phạm quyền hành nghề hợp pháp của luật sư phải bị xử lý nghiêm minh, công khai.

Tất cả bên liên quan đều phải tuân thủ những nguyên tắc tranh tụng và thống nhất về tầm quan trọng của luật sư trong việc làm sáng tỏ sự thật khách quan.

Ngoài ra, thời gian qua, việc một số luật sư tham gia “chạy án”, môi giới hối lộ đã làm xói mòn niềm tin của xã hội vào nghề luật sư. Vì vậy, cần có cơ chế tự quản chặt chẽ hơn của Liên đoàn Luật sư Việt Nam và tăng cường phối hợp với cơ quan nhà nước để kịp thời phát hiện và xử lý.

Là một luật sư, tôi luôn mong các đồng nghiệp trẻ khi khoác áo choàng lần đầu tiên sẽ tự hào vì họ biết mình đang bước vào một nghề được xã hội tôn trọng và được hệ thống tư pháp đối xử công bằng. Người xưa có câu: “Một chiếc áo không thể làm nên thầy tu”, áo choàng chỉ là biểu tượng. Vị thế thực sự đến từ những gì mà mỗi người làm để bảo vệ và nâng cao giá trị của nghề luật sư trong xã hội pháp quyền, bằng năng lực chuyên môn và phẩm chất đạo đức.

Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!