Tổng thống Trump cân nhắc kiểm soát eo biển Hormuz

Trả lời phỏng vấn với CBS ngày 9/3, Tổng thống Mỹ Donald Trump nói chiến dịch quân sự nhằm vào Iran đang tiến triển nhanh hơn dự kiến.

“Tôi nghĩ cuộc chiến gần như đã hoàn tất. Họ không còn hải quân, không còn hệ thống liên lạc, họ cũng không còn không quân”, ông nói, đồng thời cho biết Mỹ đang “đi trước” so với ước tính trước đó của ông rằng cuộc xung đột có thể kéo dài 4-6 tuần.

Khi được hỏi về eo biển Hormuz, ông cho hay hoạt động vận chuyển đang dần trở lại nhưng ông đang “nghĩ đến việc kiểm soát nó”.

Phát biểu của ông Trump làm dấy lên câu hỏi về việc liệu một động thái như vậy có khả thi theo luật pháp quốc tế hay không.

Trong một bình luận trên mạng xã hội Truth Social sau đó, ông Trump tiếp tục dọa  sẽ tấn công Iran "mạnh gấp 20 lần" nếu nước này cố ngăn dòng dầu đi qua eo biển Hormuz.

“Nếu Iran làm bất cứ điều gì ngăn chặn dòng chảy dầu mỏ trong eo biển Hormuz, họ sẽ bị Mỹ tấn công mạnh gấp 20 lần so với những gì họ đã phải hứng chịu cho đến nay”, Tổng thống Trump viết.

Ông nói Mỹ “sẽ dễ dàng phá hủy những mục tiêu có thể bị phá hủy” khiến Iran “gần như không thể tái thiết trở lại”, đồng thời cảnh báo “lửa và cơn thịnh nộ sẽ giáng xuống”. “Tuy nhiên tôi hy vọng, và cầu nguyện, rằng điều đó sẽ không xảy ra”, ông nói thêm.

Eo biển Hormuz được coi rộng rãi là điểm nghẽn vận chuyển dầu quan trọng nhất thế giới. Tuyến đường thủy này nằm giữa Iran ở phía bắc và Oman, Các tiểu vương quốc Ả rập ở phía nam.

Eo biển rộng khoảng 50km ở 2 đầu vào và ra, và thu hẹp xuống khoảng 33km ở điểm hẹp nhất. Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ, khoảng 20 triệu thùng dầu đã đi qua eo biển này mỗi ngày trong năm 2025, tương đương gần 20% lượng dầu và khí tự nhiên hóa lỏng được vận chuyển trên toàn cầu. Giá trị thương mại của tuyến đường này ước tính khoảng 600 tỷ USD mỗi năm.

Tuyến vận tải này không chỉ được Iran sử dụng mà còn phục vụ các nước xuất khẩu năng lượng lớn như Iraq, Kuwait, Qatar, Ả rập Xê út và Các Tiểu vương quốc Ả rập Thống nhất (UAE).

Khoảng 3.000 tàu thuyền đi qua eo biển này mỗi tháng. Các nhà phân tích năng lượng cảnh báo, nếu hoạt động lưu thông qua eo biển Hormuz gián đoạn kéo dài, giá dầu toàn cầu sẽ tăng mạnh và chi phí vận tải biển sẽ leo thang.

Tehran đã cảnh báo rằng họ có thể nhắm mục tiêu vào các tàu cố gắng đi qua tuyến đường thủy này. Tướng Iran Sardar Jabbari cho biết Tehran sẽ “không để một giọt dầu nào rời khỏi khu vực”, đồng thời Tehran cũng cảnh báo có thể “thiêu rụi” các tàu cố gắng quá cảnh qua eo biển.

“Trên thực tế nó gần như đã bị đóng lại vì không ai dám đi qua,” Arne Lohmann Rasmussen, nhà phân tích trưởng tại Global Risk Management, nói với CBS News.

Một sự gián đoạn tại eo biển Hormuz sẽ đặc biệt ảnh hưởng đến các nền kinh tế châu Á. Năm 2022, khoảng 82% lượng dầu thô và khí ngưng tụ đi qua tuyến đường này được vận chuyển tới các thị trường châu Á.

Riêng Trung Quốc ước tính mua khoảng 90% lượng dầu mà Iran xuất khẩu. Do đó, chi phí năng lượng tăng cao có thể lan rộng trong các chuỗi cung ứng toàn cầu và đẩy giá tiêu dùng lên trên toàn thế giới.

Công ước về Luật biển của Liên hợp quốc được thông qua năm 1982 quy định rõ các nguyên tắc quản lý vùng biển, trong đó xác định vùng lãnh hải kéo dài 12 hải lý tính từ bờ biển của mỗi quốc gia.

Vì eo biển Hormuz nằm trong vùng lãnh hải của cả Iran và Oman, nên một cơ chế đặc biệt gọi là “quyền quá cảnh” đã được thiết lập. Theo cơ chế này, tàu thuyền được phép đi qua các eo biển phục vụ giao thông quốc tế một cách liên tục và nhanh chóng.

Điều 44 của hiệp ước quy định các quốc gia nằm dọc những tuyến đường thủy như vậy “không được cản trở quyền quá cảnh”, và quyền này không thể bị đình chỉ.

Theo luật pháp quốc tế, Iran không có thẩm quyền đóng hoàn toàn tuyến đường này. Trong khi đó, kịch bản Mỹ kiểm soát eo biển Hormuz cũng rất khó xảy ra. Mặc dù Mỹ chưa chính thức phê chuẩn Công ước Luật Biển, nước này nhìn chung vẫn coi các quy tắc đó là luật pháp quốc tế theo tập quán.

Hiện tại, các nhà phân tích cho rằng trọng tâm vẫn là liệu hoạt động vận tải qua eo biển có thể sớm trở lại an toàn hay không, trong bối cảnh căng thẳng leo thang giữa Mỹ, Israel và Iran.

Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) hôm qua tuyên bố bất kỳ quốc gia Ả rập hoặc châu Âu nào trục xuất đại sứ của Israel và Mỹ sẽ được phép đi qua eo biển Hormuz mà không bị hạn chế bắt đầu từ ngày 10/3.

IRGC cho biết các quốc gia đó sẽ có “quyền và tự do hoàn toàn” để quá cảnh qua tuyến đường thủy chiến lược này nếu họ cắt đứt quan hệ ngoại giao với Israel và Mỹ.

Mỹ và Israel hiện chưa bình luận về động thái mới này của Tehran.