AI và lời đồn "10 năm nữa bác sĩ sẽ thất nghiệp"

Hôm qua, tôi thử dùng hình ảnh được chỉnh sửa bởi trí tuệ nhân tạo (AI) minh hoạ cho bài viết về Suy giãn tĩnh mạch. Ai cũng chê ảnh AI xấu hơn ảnh thường - đây chính là điều tôi muốn đề cập.

AI do con người sinh ra để phục vụ nhân loại, nếu biết sử dụng sẽ phát huy hiệu quả, còn không chẳng có lợi ích gì. "Đâu là giới hạn của AI trong y học?" - đó là một câu hỏi rất khó, nhưng tôi cũng thử chia sẻ góc nhìn của mình.

Gần đây, có rất nhiều tiên đoán rằng AI sẽ thay thế bác sĩ. Mỗi lần có một mô hình AI mới ra đời với khả năng đọc phim, phân tích xét nghiệm hay trả lời câu hỏi y khoa ngày càng chính xác, mạng xã hội lại rộ lên những câu kiểu: "10 năm nữa bác sĩ sẽ thất nghiệp", "AI khám bệnh còn giỏi hơn người", hay "sau này chỉ cần nhập triệu chứng vào máy là ra chẩn đoán". Thật ra nếu chỉ nhìn vào tốc độ phát triển của AI, cảm giác lo lắng đó cũng không phải vô lý.

AI hiện nay có thể đọc Điện tâm đồ (ECG), phát hiện tổn thương trên X-quang, phân tích kết quả chụp cắt lớp vi tính (CT Scanner), đọc hàng nghìn bài nghiên cứu y khoa trong vài phút, tổng hợp hướng dẫn mới gần như tức thì, và trong một số bài kiểm tra lý thuyết, AI chắc chắn đạt điểm cao hơn khá nhiều bác sĩ cả trẻ lẫn già.

Nếu nghề bác sĩ chỉ đơn giản là nhớ kiến thức, đọc dữ liệu rồi đưa ra đáp án đúng - sai, không sớm thì muộn, AI sẽ vượt khả năng của con người. Nhưng y học chưa bao giờ đơn giản như vậy.

Bệnh nhân bước vào phòng khám thường chỉ nói: "Dạo này tôi mệt", "Tôi thấy tức ngực", hoặc "Tôi thấy người không ổn"… Từ những thứ rất mơ hồ đó, bác sĩ phải bắt đầu một quá trình suy luận khá phức tạp.

Có người đau ngực vì nhồi máu cơ tim, có người vì trào ngược dạ dày, nhưng cũng có người chỉ than mệt nhẹ vài tuần, sau đó phát hiện ung thư giai đoạn muộn. Thậm chí, có bệnh nhân xét nghiệm chưa quá xấu nhưng bác sĩ nhìn vào đã cảm thấy: "Ca này có gì đó không bình thường".

Nghe hơi cảm tính, nhưng lâm sàng luôn "muôn hình vạn trạng" và thật sự có những việc rất cần kinh nghiệm.

Nghề y không chỉ là xử lý dữ liệu, mà còn là xử lý con người - với cảm xúc, nỗi sợ, hoàn cảnh sống, tài chính, gia đình, tính cách, văn hóa và cả những điều rất khó lượng hóa bằng thuật toán.

Cùng bệnh ung thư nhưng với một người 35 tuổi có con nhỏ, một cụ già 92 tuổi, một bệnh nhân sống một mình hay một người chấp nhận mọi thứ chỉ để kéo dài thêm vài tháng…, thì quyết định điều trị tối ưu có thể hoàn toàn khác nhau.

AI có thể đề xuất hướng dẫn tốt nhất, nhưng "đúng về mặt y khoa" chưa chắc đã "phù hợp nhất với con người đó". Và đó là tầng rất khó của y học.

Ví dụ dễ hiểu, với một bác sĩ lâm sàng, có kinh nghiệm thì chỉ cần ống nghe và một hình ảnh điện tim có thể chẩn đoán được nhồi máu cơ tim cấp, nhưng với AI, chắc chắn phải làm thêm các xét nghiệm tốn tiền và thời gian vàng của người bệnh.

Một điều quan trọng khác, các dữ liệu nạp vào để AI xử lý đều do con người lựa chọn. Chỉ một chi tiết sai, AI có thể rẽ ra một hướng hoàn toàn khác, trong khi đó người bác sĩ với kinh nghiệm của mình có thể nhận thấy những việc bất hợp lý ngay từ dữ liệu ban đầu.

Có một hiểu lầm khá phổ biến là bác sĩ giỏi chủ yếu vì họ nhớ rất nhiều kiến thức, nhưng kiến thức gần như ai cũng có thể tra cứu. Điều khiến một bác sĩ giỏi khác biệt thường nằm ở khả năng ưu tiên thông tin, nhận ra điều bất thường giữa hàng đống dữ liệu, quản lý chúng và ra quyết định khi dữ liệu còn chưa đầy đủ.

Có những lúc, bác sĩ phải quyết định trong vài phút, thậm chí vài chục giây, trong khi thông tin còn thiếu rất nhiều. Một trường hợp phụ nữ trong lứa tuổi sinh đẻ, chậm kinh hơn 1 tháng, vào viện trong tình trạng sốc mất máu. Bác sĩ nhiều kinh nghiệm sẽ quyết đoán đẩy lên phòng mổ không cần đợi siêu âm hay kết quả test Beta-HCG (một loại xét nghiệm máu hoặc nước tiểu liên quan đến thai kỳ phụ nữ, thai nhi…). Sự khác biệt 5-10 phút ấy có khi là mạng sống người bệnh hoặc cả vài lít máu phải truyền thêm. Bởi lẽ đó, vai trò của bác sĩ trong cấp cứu chắc chắn còn rất lâu AI có thể thay thế được.

Vậy, phần nào trong công việc của bác sĩ thật sự cần đến con người, và phần nào chỉ là lao động tri thức mang tính lặp lại được khoác áo chuyên môn?

Thực tế, nhiều bác sĩ không kiệt sức vì chuyên môn mà vì hàng núi việc không tên như làm bệnh án, giải trình bảo hiểm y tế, hay giao ban, họp hành... Nếu AI giúp giảm bớt những phần cơ học đó để bác sĩ tập trung vào bệnh nhân thật sự, biết đâu lại là điều tốt.

Tôi nghĩ, AI có thể tác động tới ngành y sâu hơn bất kỳ công nghệ nào trước đây. Những công việc nhiều dữ liệu, quy trình làm việc chuẩn hóa, nhiều hình ảnh, ít giao tiếp trực tiếp và ít thủ thuật, sẽ bị AI ảnh hưởng rất mạnh.

Tương lai, rất có thể nhiều ca tăng huyết áp, tiểu đường ổn định hay theo dõi định kỳ sẽ được AI hỗ trợ cực mạnh. Nhưng ở chiều ngược lại, những lĩnh vực như hồi sức tích cực, cấp cứu, ngoại khoa, can thiệp hay những quyết định "vùng xám" về đạo đức và chuyên môn, vai trò của bác sĩ là rất lớn.

Theo tôi, điều có khả năng xảy ra trước tiên không phải là "AI thay bác sĩ", mà là "bác sĩ biết dùng AI sẽ thay bác sĩ không biết dùng AI". Một bác sĩ biết tận dụng AI sẽ có lợi thế rất lớn trong tương lai - giống như máy tính không làm kế toán biến mất, nhưng làm thay đổi hoàn toàn cách kế toán làm việc.

Có một nghịch lý khá thú vị là: Càng công nghệ hóa, con người lại càng cần cảm giác "có con người ở đó". Khi đứng trước bệnh nặng, rất ít người muốn giao mạng sống của mình cho "một cái màn hình lạnh tanh". Người ta vẫn muốn được nhìn ánh mắt bác sĩ, được giải thích, được trấn an và cảm thấy rằng có ai đó đang cùng chịu trách nhiệm với mình trong khoảnh khắc mong manh nhất của cuộc đời.

AI có thể đọc hàng triệu điện tâm đồ trong vài phút, nhưng nhiều khi thứ làm bệnh nhân bớt sợ lại chỉ là một câu rất đơn giản: "Yên tâm, tôi đang ở đây." Ai từng nằm viện hoặc đã chăm sóc người bệnh nặng, chắc sẽ hiểu cảm giác đó.

Có lẽ tương lai của y khoa sẽ không phải cuộc so tài giữa con người với AI, mà là con người kết hợp với AI. AI rất mạnh về tốc độ, trí nhớ, dữ liệu và ghi nhớ hướng dẫn, bản quyền. Còn con người, vẫn mạnh ở sự đồng cảm, trực giác xã hội, khả năng hiểu hoàn cảnh, đạo đức và việc ra quyết định trong những vùng mơ hồ của cuộc sống. Và điều đáng nói, phần khó nhất của y khoa lại thường nằm ở chính những vùng mơ hồ đó.

Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!