“Thuần hóa” karaoke, loa kéo

Trước thập niên 1990, khi chúng tôi còn nhỏ, “văn nghệ xóm” mang nét tinh tế và hướng nội. Người ta “hát chay” hoặc dùng nhạc cụ mộc, âm lượng được giọng người điều tiết tự nhiên trong một cự ly gần. Hình ảnh nhạc sĩ Trần Tiến ôm cây guitar hát cùng bộ đội và các em thiếu nhi vẫn đọng lại long lanh trong ký ức tuổi thơ chúng tôi. Tiếng hát ngày ấy là sự trao gửi tâm tình, không hề cưỡng bức thính giác của các gia đình xung quanh.

Thế nhưng, sự bùng nổ của karaoke – một phát minh từ Nhật Bản – và sau đó là chiếc “loa kẹo kéo” có kết nối Bluetooth đã tạo ra thứ âm nhạc bình dân, giúp nhiều người giải trí song cũng phá vỡ không gian yên tĩnh của thôn xóm, phố phường.

Mới đây, việc chính quyền một xã phải ra văn bản đề nghị tạm dừng hát karaoke để nhường không gian cho học sinh ôn thi là minh chứng sinh động cho sự giằng co giữa hai nhu cầu: một bên là biểu đạt niềm vui qua thiết bị khuếch đại âm thanh, một bên là sự yên tĩnh của cộng đồng. Sự lúng túng trong việc phân định ranh giới giữa phong tục tập quán và hành vi vi phạm tiếng ồn đã bộc lộ một vấn đề mới cần ranh giới rõ ràng và biện pháp xử lý triệt để.

Quan niệm “nhà có việc vui là phải ồn ào” đã biến thiết bị âm thanh thành công cụ được ưa dùng. Nhiều người tin rằng tiếng nhạc càng to, âm vang càng phủ kín cả xóm thì càng chứng tỏ gia đình thịnh vượng, đông vui. Âm lượng trở thành thước đo của niềm vui, kéo theo việc người hát thường vặn tối đa hiệu ứng vang để che lấp giọng yếu hoặc khỏa lấp cảnh khách thưa. Hậu quả là hàng chục hộ gia đình lân cận phải chịu trận. Khái niệm “vui vẻ” đã thay đổi hoàn toàn.

Kinh nghiệm thế giới

Khảo sát kinh nghiệm quản lý karaoke trên thế giới cho thấy không có giải pháp đơn lẻ nào hoàn hảo; thành bại phụ thuộc vào sự kết hợp giữa quy hoạch hạ tầng, chế tài pháp luật và các giao ước xã hội.

Tại Đông Á, Nhật Bản – cái nôi của karaoke – đã sớm giải bài toán tiếng ồn bằng mô hình thương mại “karaoke box – ca hát trong hộp kín” cách âm tuyệt đối. Thành công này có nền tảng từ văn hóa “meiwaku” (không làm phiền người khác), nên hiện tượng mở loa lớn tại gia ở Nhật là cực kỳ hiếm.

Ngược lại, Hàn Quốc gặp vấn đề rất nghiêm trọng về tiếng ồn xuyên sàn tại các chung cư. Văn hóa phòng hát ở đây phát triển, nhưng việc người dân tự hát tại nhà trong các tòa nhà tường mỏng đã dẫn đến hàng nghìn vụ khiếu nại, có lúc đỉnh điểm là cãi vã dẫn đến bạo lực và án mạng. Chính phủ Hàn Quốc đã đưa vào luật những quy chuẩn khắt khe đối với chung cư xây mới: tiếng ồn xuyên sàn không được vượt 39 decibel, và sàn bê tông phải dày tối thiểu 25 cm.

Tại Đài Loan (Trung Quốc), sự yên tĩnh của khu dân cư được bảo vệ bởi một đạo luật nghiêm khắc. Người hát karaoke tại nhà vi phạm khung giờ nghỉ ngơi có thể bị phạt từ 3.000 đến 30.000 Đài tệ (từ gần 2,6 triệu đồng đến 26 triệu đồng); cơ quan chức năng có quyền xử phạt trực tiếp mà không cần dùng máy đo nếu tiếng ồn quá rõ ràng.

Ở Đông Nam Á, bức tranh thể hiện hai thái cực hoàn toàn đối lập. Singapore là hình mẫu quản trị khoa học, hiệu quả: tại khu dân cư, mức ồn ban đêm được siết xuống 55 dBA, đo bằng hệ thống tự động Leq, đi kèm các mức phạt tài chính nghiêm khắc.

Trong khi đó, ở Philippines, đam mê ca hát là một dấu ấn văn hóa cộng đồng. Mặc dù chính quyền đã ban hành các quy định giới hạn giờ hát và mức âm thanh, việc thực thi vẫn chưa hiệu quả. Tình trạng “karaoke rage” - thuật ngữ chỉ những vụ ẩu đả, thậm chí án mạng giữa người hát và người nghe – đã trở thành hiện tượng được báo chí quốc tế ghi nhận.

Tại các nước phương Tây, công tác kiểm soát tiếng ồn mang tính hệ thống và đi sâu vào khía cạnh sức khỏe con người. EU nhìn nhận môi trường âm thanh dưới góc độ y tế chứ không chỉ là sự phiền toái. Theo Cơ quan Môi trường châu Âu, tiếng ồn giao thông góp phần gây ra khoảng 66.000 ca tử vong sớm và 50.000 ca bệnh tim mạch mới mỗi năm tại châu Âu – con số đặt vấn đề tiếng ồn ngang hàng với các nguy cơ môi trường lớn nhất.

Ở Anh, chính quyền quản lý sát sao thông qua đánh giá rủi ro khi cấp phép; các quán kinh doanh đồ uống bắt buộc lắp hệ thống “Sound Limiter” – bộ giới hạn âm thanh tự động ngắt điện khi âm lượng vượt ngưỡng. Ở Dubai (UAE), quy định khu dân cư là tối đa 55 dBA ban ngày (7h–20h) và 45 dBA ban đêm (20h–7h); mọi hoạt động âm nhạc giải trí phải tuân thủ và cảnh sát có thể can thiệp ngay qua đường dây nóng.

Những bài học cho Việt Nam

Bài học thứ nhất là phải thay đổi nhận thức cốt lõi. Cần nhìn nhận tiếng ồn không chỉ là hiện tượng “mất trật tự” mà là một tác nhân nguy hại đối với sức khỏe, ảnh hưởng đến hệ thần kinh và tim mạch của con người. Trên nền nhận thức này, sự ra đời của Nghị định 282/2025/NĐ-CP (có hiệu lực từ ngày 15/12/2025) được xem là một bước đột phá trong tư duy lập pháp.

Việc xóa bỏ “vùng cấm thời gian” – chuyển trọng tâm từ “thời điểm xảy ra vi phạm” sang “mức độ tiếng ồn được tạo ra” – giúp chính quyền có thể xử phạt mọi hành vi gây ồn vượt quy chuẩn ở bất kỳ khung giờ nào trong ngày. Nghị định không cấm nhu cầu giải trí, mà thiết lập một giới hạn rõ ràng để bảo vệ quyền cơ bản của con người: được sống trong một môi trường an toàn và yên tĩnh.

Bài học thứ hai là quy chuẩn xây dựng và quy hoạch không gian cần được bổ sung ngay. Khủng hoảng tiếng ồn chung cư ở Hàn Quốc là lời cảnh báo cho các đô thị như Hà Nội, TPHCM. Bộ Xây dựng cần ban hành quy chuẩn kỹ thuật bắt buộc về độ dày sàn bê tông và vách cách âm. Đồng thời, thay vì cấm đoán, chính quyền nên áp dụng kỹ thuật phân vùng quy hoạch: khoanh vùng riêng cho các khu vực “kinh tế ban đêm” với tiêu chuẩn được nới lỏng, và áp dụng lệnh cấm tuyệt đối thiết bị khuếch đại tại các khu dân sinh thuần túy.

Bài học thứ ba, và cũng là điểm mấu chốt sâu xa nhất, là khôi phục sức mạnh của “hương ước”. Luật pháp dù nghiêm minh đến đâu cũng không thể chạm tới từng mâm cỗ, bàn tiệc của mỗi gia đình. Việc đưa quy định chống tiếng ồn vào hương ước và tiêu chí bình xét “Gia đình văn hóa” tại các thôn xóm là một trong các giải pháp bền vững nhất. Đồng thời, cần tạo lập thói quen giao tiếp văn minh theo kiểu “báo trước và xin phép”: một món quà nhỏ, một lời nhắn chân thành gửi đến hàng xóm trước khi gia đình tổ chức tiệc tùng sẽ làm tan biến phần nào sự khó chịu, phục hồi tính tương tác nhân văn của làng quê.

Cuối cùng, quá trình này cần đi kèm với việc giáo dục thẩm mỹ âm nhạc cho học sinh ngay từ ghế nhà trường. Khi thẩm mỹ âm nhạc của số đông được nâng cao, người ta sẽ tự khắc từ chối lối “gào thét qua loa lớn” để tìm về với nghệ thuật chiêm nghiệm sâu sắc.

Sự kết hợp giữa khung pháp lý mạnh mẽ của Nghị định 282/2025, tư duy quy hoạch không gian thông minh và sức mạnh của các thiết chế văn hóa tự quản dựa trên tình làng nghĩa xóm sẽ giúp Việt Nam hoàn toàn có thể “thuần hóa” karaoke, loa kéo.

Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!