Khi thầy cô cấm học sinh dùng AI viết bài

Nghỉ lễ dài ngày, tôi có dịp về quê và tình cờ thấy cháu họ, hiện là học sinh lớp 7 ở một xã của tỉnh Vĩnh Long, đang dùng ChatGPT để viết bài tập làm văn. Khi tôi hỏi trong lớp có nhiều bạn dùng không, cháu trả lời rất tự nhiên: "Dạ, bạn nào cũng dùng mà cậu". Nhưng khi hỏi thầy cô có hướng dẫn cách dùng không, cháu chỉ nói: "Thầy cô không cho xài ChatGPT để làm bài, chứ không hướng dẫn gì thêm".

Nghe cháu giãi bày, tôi cảm thấy băn khoăn, phải chăng nhà trường chưa kịp trang bị cho học sinh năng lực sử dụng công nghệ số theo đúng tốc độ mà các em đang tiếp cận?

Nhớ lại những năm đầu thập niên 2000, khi tham gia cuộc thi viết thư quốc tế UPU và mò mẫm lên Google để tìm thêm tư liệu, tôi thấy Google là một cánh cửa mới, nhưng người học vẫn phải tự chọn lọc thông tin, phân biệt nguồn đáng tin cậy và viết lại bằng suy nghĩ của mình. Hơn 20 năm sau, học sinh không chỉ tra cứu thông tin, mà còn có thể nhờ trí tuệ nhân tạo (AI) viết đoạn văn, sửa lỗi, lập dàn ý, thậm chí tạo ra cả bài làm trong vài giây. Vì vậy, vấn đề không còn là có cho học sinh dùng công nghệ hay không mà là dạy các em dùng công nghệ như thế nào.

Điều này càng quan trọng với Gen Alpha (thế hệ sinh khoảng từ năm 2010 đến 2024) lớn lên cùng điện thoại thông minh, mạng xã hội, học trực tuyến và AI tạo sinh. Các em có thể rất nhanh nhạy khi thao tác với công nghệ, nhưng thành thạo công nghệ không đồng nghĩa với biết sử dụng công nghệ có trách nhiệm. Một học sinh có thể biết nhập yêu cầu "viết cho em bài văn tả mẹ" và sao chép câu trả lời nhưng chưa chắc hiểu đâu là ý tưởng của mình, đâu là sản phẩm của máy, khi nào AI hỗ trợ việc học và khi nào AI trở thành công cụ làm thay bài học.

Nghiên cứu ở các quốc gia trong khu vực cũng cho chúng ta một phần của bức tranh toàn cảnh.

Ở Singapore, một khảo sát của chương trình Talking Point (Điểm thảo luận) trên Mạng lưới tin tức châu Á (CNA) với 500 học sinh, sinh viên từ bậc trung học đến sau trung học cho thấy tất cả học sinh trung học được khảo sát đều đã dùng công cụ AI. Trong đó, khoảng 86% người tham gia khảo sát nói rằng họ dùng AI để tạo ý tưởng cho bài tập. Riêng nhóm học sinh trung học còn dùng AI để giải toán, kiểm tra ngữ pháp và hỗ trợ làm bài.

Ở Thái Lan, dữ liệu từ các báo cáo do Quỹ ASEAN công bố với sự hỗ trợ của Google, cho thấy 90,29% học sinh/sinh viên Thái Lan là người dùng thường xuyên các công cụ AI tạo sinh.

Tại Indonesia, một khảo sát cũng cho thấy 95,25% học sinh/sinh viên được hỏi cho biết đã từng dùng các mô hình AI tạo sinh. Trong khi đó, tỷ lệ sử dụng ở giáo viên là 46,20% và ở phụ huynh là 62,19%. Điều này phản ánh khoảng cách thế hệ khá rõ: người học tiếp cận công nghệ nhanh hơn người lớn đang có trách nhiệm định hướng cho các em.

Có thể nói ở khu vực Đông Nam Á, học sinh đã bước vào kỷ nguyên AI nhanh hơn nhiều so với sự điều chỉnh của chương trình học. Nếu nhà trường chỉ dừng ở khẩu lệnh "không được dùng ChatGPT" thì học sinh có thể vẫn dùng nhưng dùng trong im lặng, không được hướng dẫn cách đặt câu hỏi, kiểm chứng thông tin, ghi nhận sự hỗ trợ của công cụ hay phân biệt giữa AI hỗ trợ mình học và AI làm thay mình học. Vì vậy, thay vì chỉ kiểm soát hay cấm đoán, nhà trường cần chuyển sang giáo dục năng lực sử dụng AI một cách có trách nhiệm. Điều này cũng phù hợp với khuyến nghị của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc (UNESCO) về cách tiếp cận AI lấy con người làm trung tâm, cũng như quan điểm của Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF) rằng AI liên quan đến trẻ em cần được nhìn từ góc độ an toàn, quyền riêng tư, minh bạch, không phân biệt đối xử và lợi ích tốt nhất của trẻ.

Việt Nam hiện đã có chương trình đưa AI vào nhà trường, theo đó, chúng ta cần sớm cụ thể hóa phù hợp với bối cảnh trong nước, đặc biệt quan tâm đến học sinh nông thôn. Ở nhiều địa phương, các em tiếp cận ChatGPT rất tự phát qua bạn bè hoặc mạng xã hội nhưng thiếu hướng dẫn sử dụng đúng. Nếu nhà trường không chủ động, khoảng cách giữa học sinh thành thị và nông thôn sẽ không chỉ nằm ở thiết bị, mà còn ở năng lực sử dụng công nghệ có trách nhiệm.

Theo đó, cần dạy học sinh xem AI là công cụ hỗ trợ học tập, không phải người làm bài thuê. Với môn Ngữ văn, thay vì dùng ChatGPT để viết nguyên bài văn, học sinh có thể được hướng dẫn dùng AI để tìm ý, lập dàn ý, gợi ý câu hỏi, kiểm tra cách diễn đạt hoặc phản biện lại bài viết của mình. Chẳng hạn, thay vì yêu cầu AI "viết bài văn tả bà", học sinh có thể hỏi: "Hãy gợi ý cho em những câu hỏi để em nhớ lại kỷ niệm với bà trước khi viết bài". Khi đó, AI chỉ đóng vai trò gợi mở, còn học sinh vẫn là người quan sát, cảm nhận và viết bằng trải nghiệm của mình.

Bên cạnh đó, cần dạy học sinh kỹ năng kiểm chứng thông tin. AI có thể trả lời rất trôi chảy, nhưng không phải lúc nào cũng đúng. Giáo viên có thể cho học sinh phân tích một đoạn văn do AI tạo ra để nhận diện chi tiết sáo rỗng, thông tin thiếu chính xác, câu chữ không phù hợp với lứa tuổi hoặc những nội dung không phản ánh trải nghiệm thật của người viết. Đây là cách giúp học sinh hiểu rằng sử dụng AI không có nghĩa là tin tuyệt đối vào AI.

Cũng cần giáo dục tính trung thực học tập ở mức phù hợp với lứa tuổi. Với học sinh THCS, không nhất thiết phải dùng những khái niệm phức tạp như "đạo văn" hay "liêm chính học thuật", nhưng các em cần hiểu rằng bài nộp cho thầy cô phải thể hiện suy nghĩ và nỗ lực thật của mình. Nếu có dùng AI để gợi ý, học sinh có thể ghi chú đơn giản: "Em có dùng ChatGPT để gợi ý dàn ý, sau đó em tự viết bài". Sự minh bạch này sẽ giúp các em hình thành thói quen học tập trung thực từ sớm.

Ngoài ra, cần bồi dưỡng giáo viên về AI. Không thể yêu cầu học sinh dùng AI đúng cách nếu chính giáo viên chưa được tập huấn đầy đủ. Giáo viên cần hiểu AI có thể hỗ trợ dạy học như thế nào, có rủi ro gì, nên cho phép học sinh dùng ở mức nào và cần thiết kế bài tập ra sao để vừa tận dụng công cụ, vừa giữ được mục tiêu giáo dục.

Singapore là một ví dụ đáng tham khảo ở điểm này: thay vì chỉ đặt vấn đề cấm hay cho phép, Bộ Giáo dục Singapore định hướng học sinh "học về AI, học cách dùng AI, học cùng AI và học vượt ra ngoài AI"; chương trình "AI for Fun – Vui cùng AI" cũng được triển khai cho học sinh tiểu học và trung học, giúp các em tiếp cận AI tạo sinh, sử dụng AI an toàn và học cách viết câu lệnh phù hợp.

Phụ huynh cũng cần đồng hành cùng con trong việc sử dụng AI. Thay vì chỉ lo sợ hoặc cấm đoán, cha mẹ có thể trò chuyện với con bằng những câu hỏi gần gũi: "Con dùng ChatGPT để làm gì?", "Phần nào là ý của con?", "Con có thấy bài máy viết giống cảm xúc thật của con không?". Những cuộc trò chuyện như vậy giúp trẻ hiểu rằng công nghệ có thể hỗ trợ việc học nhưng không thể thay thế trải nghiệm sống, cảm xúc và trách nhiệm cá nhân của mình.

Một nền giáo dục có trách nhiệm không nên để trẻ em đơn độc trước công nghệ mới. Cấm đoán có thể tạo ra cảm giác an toàn tạm thời cho người lớn, nhưng hướng dẫn mới là cách giúp trẻ trưởng thành. Với Gen Alpha, AI có thể trở thành con dao hai lưỡi: hoặc làm nghèo đi năng lực suy nghĩ nếu các em chỉ sao chép; hoặc mở rộng cơ hội học tập nếu các em được dạy cách dùng AI như một công cụ hỗ trợ tư duy.

Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!