Luật Đô thị đặc biệt cần xác lập rõ các lĩnh vực TPHCM chủ động quyết định

Nhiều năm qua, TPHCM liên tục được trao các cơ chế, chính sách đặc thù nhằm tháo gỡ những điểm nghẽn trong phát triển. Các nghị quyết của Quốc hội đã nới rộng không gian thể chế, từng bước giải quyết những điểm nghẽn cho đô thị là đầu tàu kinh tế cả nước.

Tuy nhiên, khi quy mô đô thị ngày càng lớn, mức độ liên kết vùng và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, những cơ chế mang tính thí điểm dần bộc lộ giới hạn. Một siêu đô thị không chỉ cần những “liều thuốc” xử lý tình huống, mà cần một khung pháp lý ổn định, đủ rộng để định hình con đường phát triển trong giai đoạn dài.

Trao đổi với Dân trí, TS Nguyễn Sĩ Dũng, nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội, nhìn nhận việc Bộ Chính trị cho phép nghiên cứu xây dựng Luật Đô thị đặc biệt cho TPHCM còn là sự chuyển đổi trong tư duy quản trị từ “một khuôn khổ cho tất cả” sang linh hoạt hơn, cho phép những trung tâm phát triển lớn có thiết kế thể chế phù hợp với vai trò, quy mô của mình.

TS Nguyễn Sĩ Dũng phân tích những lý do cốt lõi của sự cần thiết có một đạo luật mới cho TPHCM và những rủi ro cần nhận diện trong quá trình xây dựng.

"Các cơ chế đặc thù có thể giải quyết một số “nút thắt kỹ thuật”, nhưng chưa thể xử lý triệt để những điểm nghẽn thể chế mang tính hệ thống. Một siêu đô thị cần khung pháp lý ổn định, lâu dài và có tính hệ thống, không thể chỉ dựa vào các cơ chế thí điểm được gia hạn từng giai đoạn", TS Nguyễn Sĩ Dũng chia sẻ.

Cần khung pháp lý lâu dài

Bộ Chính trị đã cho phép TPHCM nghiên cứu xây dựng Luật Đô thị đặc biệt. Theo ông, vì sao việc xây dựng một đạo luật riêng cho thành phố được đặt ra thời điểm này thay vì tiếp tục áp dụng các cơ chế, chính sách đặc thù như trước đây?

- Trong nhiều năm, TPHCM được Quốc hội trao các cơ chế, chính sách đặc thù, gần đây nhất là Nghị quyết 98 của Quốc hội và Nghị quyết 260 sửa đổi, bổ sung Nghị quyết 98. Những cơ chế này đã giúp thành phố có thêm không gian thử nghiệm và tạo ra nhiều sáng kiến quản trị.

Tuy nhiên, đó vẫn là những giải pháp mang tính tình huống và có thời hạn, chủ yếu nhằm tháo gỡ một số vướng mắc cụ thể. Một siêu đô thị cần khung pháp lý ổn định, lâu dài và có tính hệ thống, không thể chỉ dựa vào các cơ chế thí điểm được gia hạn từng giai đoạn.

Các cơ chế đặc thù có thể giải quyết một số “nút thắt kỹ thuật”, nhưng chưa thể xử lý triệt để những điểm nghẽn thể chế mang tính hệ thống.

Một cách khách quan, các nghị quyết thí điểm đã mở thêm một số quyền cho TPHCM, nhưng mức độ vẫn còn hạn chế và thường phải xin ý kiến hoặc phụ thuộc vào nhiều quy định của luật khác. Điều này khiến quá trình ra quyết định đôi khi chưa đủ nhanh và linh hoạt.

Khi các điểm nghẽn mang tính cấu trúc vẫn tồn tại, việc chỉ bổ sung thêm các cơ chế thí điểm riêng lẻ khó tạo ra bước đột phá thực sự.

TPHCM, một siêu đô thị với quy mô kinh tế chiếm khoảng một phần tư GDP cả nước, dân số 14 triệu người và mức độ liên kết kinh tế quốc tế rất cao, cần một mô hình quản trị linh hoạt hơn nhiều so với khuôn khổ chung. Tuy nhiên, các cơ chế đặc thù vẫn vận hành trong một khung tương đối cứng của hệ thống pháp luật hiện hành.

Một đạo luật về đô thị đặc biệt sẽ cho phép giải quyết vấn đề ở cấp độ thiết kế thể chế tổng thể, thay vì xử lý từng vướng mắc riêng lẻ. Luật Đô thị đặc biệt có thể giúp xác lập rõ mô hình quản trị đô thị, mức độ phân quyền, cơ chế tài chính đô thị, cũng như các công cụ huy động nguồn lực phù hợp với đặc thù TPHCM.

Theo ông, Luật Đô thị đặc biệt cần thiết kế những cơ chế nào để nâng cao hiệu quả điều hành và giúp thành phố phát huy hết tiềm năng, lợi thế?

- Điều TPHCM cần nhất hiện tại là cơ chế phân quyền và tự chủ mạnh hơn cho chính quyền đô thị. Một siêu đô thị vận hành trong môi trường kinh tế toàn cầu đòi hỏi khả năng ra quyết định nhanh và linh hoạt.

Theo tôi, Luật Đô thị đặc biệt cho TPHCM cần xác lập rõ những lĩnh vực mà thành phố có thể chủ động quyết định, đặc biệt về quy hoạch, đầu tư, quản lý hạ tầng, phát triển kinh tế đô thị và tổ chức bộ máy hành chính. Khi quyền hạn rõ ràng, trách nhiệm giải trình cũng rõ ràng hơn.

Ngoài ra, một thành phố lớn không thể chỉ dựa vào cơ chế ngân sách truyền thống. Luật cần mở ra không gian cho các công cụ tài chính tiên tiến như khai thác giá trị gia tăng từ đất đai, phát triển thị trường trái phiếu đô thị, các mô hình hợp tác công - tư, hay các cơ chế huy động nguồn lực quốc tế. Điều này sẽ giúp thành phố có đủ nguồn lực để đầu tư hạ tầng và dịch vụ công ở quy mô lớn.

Một đô thị đầu tàu cần có khả năng thử nghiệm những mô hình quản trị và kinh tế mới. Luật có thể thiết kế các “không gian thể chế thử nghiệm” để thành phố chủ động triển khai các sáng kiến về kinh tế số, kinh tế xanh, đô thị thông minh hay các mô hình quản trị mới trước khi nhân rộng ra cả nước.

Cơ chế minh bạch, kiểm soát quyền lực và trách nhiệm giải trình trong quản trị đô thị cũng đóng vai trò đặc biệt quan trọng khi xây dựng luật mới. Khi quyền hạn của chính quyền đô thị được mở rộng, các thiết chế giám sát, minh bạch và sự tham gia của người dân, doanh nghiệp cũng cần tăng cường để bảo đảm bộ máy vận hành hiệu quả và liêm chính.

TPHCM không chỉ phát triển cho riêng mình

Việc tăng quyền tự chủ về tài chính và đầu tư đã được đề cập trong các cơ chế, chính sách đặc thù thí điểm cho TPHCM trước đây. Đối với Luật Đô thị đặc biệt, việc mở rộng không gian về các công cụ tài chính cho TPHCM cần thực hiện theo hướng nào để thật sự khác biệt?

- Theo tôi, Luật Đô thị đặc biệt cần tạo ra một số cơ chế thật sự khác biệt trên ba phương diện lớn về cơ chế huy động nguồn lực, khai thác hiệu quả đất đai và tài sản công, cơ chế tài chính đô thị gắn với trách nhiệm giải trình.

Một đô thị có quy mô và vai trò như TPHCM cần nguồn vốn rất lớn cho hệ thống giao thông đô thị, metro, logistics, hạ tầng số và các công trình chống biến đổi khí hậu. Vì vậy, Luật Đô thị đặc biệt cần cho phép thành phố sử dụng linh hoạt các công cụ tài chính hiện đại như trái phiếu đô thị, các quỹ đầu tư hạ tầng, hay các mô hình hợp tác công - tư với cơ chế phân chia rủi ro rõ ràng và minh bạch.

Khi quyền hạn của chính quyền đô thị được mở rộng, các thiết chế giám sát, minh bạch và sự tham gia của người dân, doanh nghiệp cũng cần tăng cường để bảo đảm bộ máy vận hành hiệu quả và liêm chính.

Phần lớn nguồn lực phát triển hạ tầng của các đô thị lớn trên thế giới được tạo ra từ chính giá trị gia tăng của đất đai do quá trình đô thị hóa. Luật cần cho phép thành phố áp dụng các công cụ như khai thác giá trị tăng thêm của đất, phát triển dự án đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD), cơ chế tái phát triển đô thị để biến đất đai và tài sản công thành nguồn lực.

Khi quyền tự chủ tài chính của thành phố được mở rộng, các chuẩn mực minh bạch ngân sách, quản lý nợ công địa phương và giám sát việc sử dụng tài sản công cũng cần được thiết kế chặt chẽ hơn.

Điều quan trọng là những cơ chế này phải được thiết kế ở tầm luật với tính ổn định và dài hạn, chứ không chỉ dừng lại ở các công cụ thí điểm trong từng giai đoạn như trước. Nếu làm tốt, Luật Đô thị đặc biệt sẽ giúp TPHCM chuyển từ mô hình “xin thêm nguồn lực” sang mô hình “tự tạo nguồn lực phát triển”.

Trong bối cảnh TPHCM đang mở rộng không gian phát triển và liên kết vùng ngày càng chặt chẽ với Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long, Luật Đô thị đặc biệt cần tính đến cơ chế điều phối vùng như thế nào?

- Rất nhiều vấn đề của TPHCM từ giao thông, logistics, môi trường, phát triển công nghiệp, đến thị trường lao động mang tính liên vùng. Tuy nhiên, hệ thống quản trị hiện nay chủ yếu được tổ chức theo ranh giới hành chính từng địa phương, việc phối hợp phát triển đôi khi còn thiếu đồng bộ và chưa phát huy hết tiềm năng của cả vùng.

Một trong những đặc điểm quan trọng của các siêu đô thị hiện đại là sự phát triển của chúng không dừng lại trong ranh giới hành chính một địa phương. TPHCM thực chất đã trở thành trung tâm của một vùng đô thị và kinh tế rất rộng lớn, kết nối chặt chẽ với toàn bộ Đông Nam Bộ và ngày càng gắn bó với Đồng bằng sông Cửu Long.

Do đó, Luật Đô thị đặc biệt cần tạo điều kiện cho việc phối hợp và điều phối, đặc biệt trong quy hoạch hạ tầng, giao thông, môi trường và phát triển kinh tế liên vùng.

Tôi cho rằng, luật mới cần có một cơ chế điều phối phát triển vùng với thẩm quyền thực chất, đặc biệt trong các lĩnh vực có tính liên kết cao. Một thiết chế điều phối như vậy sẽ giúp các địa phương có thể phối hợp chặt chẽ hơn trong việc xây dựng và thực hiện chiến lược phát triển chung.

Những công trình như đường vành đai, hệ thống giao thông kết nối vùng, các trung tâm logistics hay các khu công nghiệp lớn không thể chỉ được tính toán trong phạm vi của một địa phương. Luật cần tạo điều kiện để TPHCM cùng các địa phương trong vùng xây dựng và triển khai các dự án hạ tầng chung mang tính chiến lược.

Khi các dự án hạ tầng hoặc các trung tâm kinh tế mới được hình thành, lợi ích kinh tế sẽ lan tỏa ra nhiều địa phương khác nhau. Điểm tiếp theo cần tính toán là các cơ chế tài chính và đầu tư phù hợp để bảo đảm sự phát triển hài hòa, bền vững cho cả vùng.

Luật Đô thị đặc biệt không nên nhìn TPHCM như một đô thị riêng lẻ, mà cần đặt thành phố trong vai trò “hạt nhân phát triển của cả vùng kinh tế phía Nam”.

Không phải ngoại lệ pháp lý

- Việc xây dựng một đạo luật riêng cho TPHCM chắc chắn sẽ đặt ra nhiều vấn đề về tính tương thích với hệ thống pháp luật hiện hành. Theo ông, việc xây dựng Luật Đô thị đặc biệt cần lưu ý những nguyên tắc nào để bảo đảm luật vừa có tính đột phá vừa tăng tính tự chủ của địa phương và tránh chồng chéo trong công tác quản lý?

Việc xây dựng một đạo luật riêng cho TPHCM chắc chắn đặt ra bài toán không đơn giản về tính tương thích với hệ thống pháp luật hiện hành. Nếu thiết kế không cẩn trọng, luật mới sẽ chồng chéo với các luật đang có như Luật Ngân sách Nhà nước, Luật Đầu tư công, Luật Đất đai hay Luật Tổ chức chính quyền địa phương…

Để vừa tạo được đột phá, vừa bảo đảm sự thống nhất của hệ thống pháp luật, Luật Đô thị đặc biệt cho TPHCM cần có nguyên tắc phân định rõ phạm vi điều chỉnh. Luật này không nên thay thế toàn bộ các luật hiện hành, mà cần tập trung vào những vấn đề mang tính đặc thù của siêu đô thị.

Luật nên thiết kế theo hướng xác lập những nguyên tắc và cơ chế nền tảng, đồng thời cho phép thành phố chủ động hơn trong việc ban hành các chính sách cụ thể phù hợp với thực tiễn. Cách tiếp cận này sẽ tạo ra sự linh hoạt cần thiết mà vẫn bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật.

Khi trao thêm quyền tự chủ cho chính quyền đô thị, luật cũng cần thiết kế các cơ chế minh bạch, giám sát và trách nhiệm giải trình tương ứng. Điều này vừa bảo đảm quyền chủ động của địa phương, vừa duy trì kỷ cương của hệ thống quản trị quốc gia.

Một số cơ chế đổi mới có thể cần thời gian kiểm nghiệm trong thực tiễn. Vì vậy, luật có thể cho phép áp dụng các cơ chế thử nghiệm trong những lĩnh vực nhất định, nhưng phải đi kèm với cơ chế đánh giá và điều chỉnh phù hợp.

Nói cách khác, mục tiêu của đạo luật này không phải là tạo ra một “ngoại lệ pháp lý” cho thành phố. Chúng ta nên nhìn nhận Luật Đô thị đặc biệt theo hướng thiết kế một khuôn khổ thể chế phù hợp hơn cho sự vận hành của một siêu đô thị trong hệ thống pháp luật chung của đất nước.

- Trong quá trình xây dựng luật, theo ông, đâu là những rủi ro thể chế cần được nhận diện sớm để tránh tình trạng luật ban hành nhưng khó triển khai trong thực tế?

Một đạo luật chỉ thực sự thành công khi nó không chỉ đúng về ý tưởng mà còn khả thi trong thực thi. Vì vậy, khi xây dựng Luật Đô thị đặc biệt cho TPHCM, việc nhận diện sớm những rủi ro thể chế là rất quan trọng.

Trước hết là rủi ro thiết kế luật quá tham vọng, nhưng thiếu điều kiện thực thi. Trường hợp có cơ chế rất mới, nhưng bộ máy quản trị, năng lực cán bộ hay các công cụ quản lý chưa theo kịp. Lúc này, luật có thể trở thành một khung quy định đẹp trên giấy, nhưng khó vận hành trong thực tế.

Nếu các cơ chế mới trong luật không được thiết kế rõ ràng về phạm vi và thẩm quyền, quá trình triển khai rất dễ vướng vào các quy định của những luật khác. Khi đó, thay vì tạo ra không gian đổi mới, luật có thể làm cho hệ thống quản lý trở nên phức tạp hơn.

Một đạo luật chỉ thực sự thành công khi nó không chỉ đúng về ý tưởng mà còn khả thi trong thực thi. Vì vậy, khi xây dựng Luật Đô thị đặc biệt cho TPHCM, việc nhận diện sớm những rủi ro thể chế là rất quan trọng.

Ngoài ra, Luật Đô thị đặc biệt nếu trao thêm quyền tự chủ cho chính quyền đô thị, nhưng không thiết kế các cơ chế minh bạch và giám sát hiệu quả có thể phát sinh những vấn đề về quản trị và kỷ luật hành chính.

Rủi ro tiếp theo là nếu luật chỉ tập trung vào phạm vi của thành phố mà không tính đến cơ chế phối hợp liên vùng. Khi đó, nhiều vấn đề phát triển vẫn khó được giải quyết triệt để.

Cuối cùng là rủi ro thiếu sự đồng thuận trong quá trình thực thi. Một đạo luật đổi mới mạnh mẽ chỉ có thể thành công khi nhận được sự đồng thuận của các cơ quan quản lý, cộng đồng doanh nghiệp và người dân. Vì vậy, việc xây dựng luật cần được chuẩn bị kỹ lưỡng, tham vấn rộng rãi và đánh giá tác động một cách đầy đủ.

Năng lực bộ máy có vai trò quyết định

- Luật Đô thị đặc biệt không chỉ trao thêm quyền mà còn đặt ra yêu cầu rất cao về năng lực quản trị. Theo ông, thành phố cần chuẩn bị những điều kiện gì để đáp ứng yêu cầu này?

Luật Đô thị đặc biệt không chỉ mang lại thêm quyền hạn cho thành phố, mà còn đặt ra yêu cầu rất cao về năng lực quản trị của bộ máy chính quyền đô thị. Quyền lực nếu không đi kèm với năng lực thực thi thì rất khó chuyển hóa thành kết quả trong thực tế.

Theo tôi, để chuẩn bị cho bước chuyển này, TPHCM cần chú trọng nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ và công chức trong bộ máy quản trị đô thị. Một siêu đô thị hiện đại đòi hỏi đội ngũ quản lý có tư duy chiến lược, năng lực điều hành chuyên nghiệp và khả năng làm việc trong môi trường kinh tế toàn cầu. Việc tuyển chọn, đào tạo và sử dụng nhân lực chất lượng cao trong khu vực công sẽ là yếu tố quyết định.

Thành phố cần đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý Nhà nước, xây dựng các hệ thống dữ liệu, nền tảng quản trị thông minh và công cụ phân tích chính sách dựa trên dữ liệu. Khi các quyết định quản trị được hỗ trợ bởi dữ liệu và công nghệ, hiệu quả điều hành sẽ được nâng lên rõ rệt.

Một siêu đô thị không thể vận hành hiệu quả nếu các cơ quan trong bộ máy hành chính thiếu sự phối hợp hoặc nếu thiếu cơ chế hợp tác với các địa phương trong vùng. Vì vậy, năng lực điều phối và quản trị liên ngành, liên vùng sẽ trở thành một yêu cầu ngày càng quan trọng.

Luật Đô thị đặc biệt sẽ mở ra một không gian thể chế mới cho sự phát triển của TPHCM nhưng để phát huy hiệu quả, điều quyết định vẫn là năng lực quản trị và năng lực thực thi của bộ máy chính quyền đô thị. Thể chế có thể mở đường, nhưng năng lực quản trị mới là yếu tố quyết định thành công của một đô thị đặc biệt.

- Ông kỳ vọng Luật Đô thị đặc biệt sẽ tạo ra những thay đổi như thế nào đối với vị thế của TPHCM trong khu vực và trên bản đồ các trung tâm kinh tế quốc tế?

Trong nhiều năm qua, TPHCM đã là trung tâm kinh tế lớn nhất của Việt Nam và là một trong những đầu tàu tăng trưởng của cả nước nhưng để cạnh tranh với các trung tâm kinh tế lớn trong khu vực thì lợi thế về quy mô thị trường là chưa đủ. Điều quan trọng hơn là chất lượng của thể chế và môi trường quản trị đô thị.

Một Luật Đô thị đặc biệt được thiết kế hiệu quả có thể tạo nâng cao năng lực cạnh tranh thể chế của thành phố. Khi các quy định về quản trị đô thị, tài chính đô thị, đầu tư và đổi mới sáng tạo được thiết kế linh hoạt, minh bạch và phù hợp với chuẩn mực quốc tế, TPHCM sẽ có điều kiện tốt hơn để thu hút các dòng vốn đầu tư chất lượng cao, đặc biệt là trong các lĩnh vực công nghệ, tài chính, dịch vụ và kinh tế số.

Tôi cũng kỳ vọng đạo luật mới tạo ra một môi trường kinh doanh thuận lợi và ổn định hơn cho doanh nghiệp. Một khung pháp lý rõ ràng, có tính dài hạn sẽ giúp các nhà đầu tư yên tâm khi đưa ra các quyết định lớn.

Khi được trao thêm không gian thể chế để thử nghiệm các mô hình kinh tế mới, phát triển các khu tài chính, trung tâm đổi mới sáng tạo hay các nền tảng kinh tế số, TPHCM có thể trở thành một điểm đến hấp dẫn đối với các doanh nghiệp và các tài năng quốc tế.

Nếu thành công, đạo luật này sẽ giúp TPHCM chuyển từ vị thế một trung tâm kinh tế lớn của Việt Nam trở thành một đô thị có sức ảnh hưởng trong mạng lưới các trung tâm kinh tế của khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Luật Đô thị đặc biệt còn có thể trở thành thí nghiệm thể chế có ý nghĩa chiến lược đối với quá trình hiện đại hóa quản trị đô thị của Việt Nam.

Ở một góc nhìn rộng hơn, việc xây dựng Luật Đô thị đặc biệt cho TPHCM cũng phản ánh một bước tiến quan trọng trong tư duy quản trị quốc gia trong kỷ nguyên mới. Cách tiếp cận “một khuôn khổ cho tất cả” được chuyển sang linh hoạt hơn, cho phép những trung tâm phát triển lớn có thiết kế thể chế phù hợp với vai trò, quy mô của mình.

- Xin cảm ơn ông!