Luật Đô thị đặc biệt cho TPHCM: Chiếc áo mới của người khổng lồ

“Người khổng lồ đang mặc chiếc áo chật chội” là hình ảnh được PGS.TS Võ Trí Hảo, chuyên gia Viện Pháp luật Quốc tế và So sánh, Trường Đại học Kinh tế - Luật (Đại học Quốc gia TPHCM), Trọng tài viên Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC), ẩn dụ khi đề cập tới những vướng mắc về thể chế TPHCM đang gặp phải.

Sau khi mở rộng không gian phát triển, trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước đang vận hành như một vùng đô thị rộng lớn với 14 triệu dân, quy mô kinh tế và hạ tầng tương đương nhiều quốc gia nhỏ.

Trao đổi với phóng viên Dân trí, PGS.TS Võ Trí Hảo cho rằng việc xây dựng Luật Đô thị đặc biệt cho TPHCM là bước đi tất yếu. Nhiều năm qua, Quốc hội đã ban hành các nghị quyết về thí điểm cơ chế, chính sách đặc thù để trao thêm quyền chủ động cho thành phố, góp phần tháo gỡ điểm nghẽn trong quản lý đô thị và huy động nguồn lực xã hội.

Tuy nhiên, với quy mô siêu đô thị, một khuôn khổ pháp lý ổn định, đủ tầm là điều cấp thiết để định hình chiến lược phát triển dài hạn.

“Một đô thị khổng lồ, nhưng phải vận hành trong chiếc áo pháp lý chung sẽ không thể phát huy hết tiềm năng. Khác các nghị quyết trước đây, Luật Đô thị đặc biệt cho TPHCM không chỉ là nới rộng cơ chế, mà là thiết kế một bộ khung pháp lý mới, phù hợp”, PGS.TS Võ Trí Hảo nhìn nhận.

 Hướng tới ổn định và dài hạn

Theo PGS.TS Võ Trí Hảo, về nguyên tắc quản trị, các siêu đô thị thường cần một khuôn khổ pháp lý riêng biệt. Hà Nội đã có Luật Thủ đô, TPHCM cũng cần một đạo luật tương tự.

“Về bản chất, một siêu đô thị lớn như TPHCM cần có luật riêng. Điều đó là hiển nhiên và rất cấp thiết”, ông nói.

Trong nhiều năm qua, TPHCM được trao một số cơ chế đặc thù thông qua các nghị quyết của Quốc hội như Nghị quyết 54, Nghị quyết 98, Nghị quyết 260. Những nghị quyết này đã giúp thành phố giải quyết nhiều vấn đề cấp bách, từ đầu tư hạ tầng đến cải cách thủ tục hành chính. Tuy nhiên, theo chuyên gia, nghị quyết thí điểm luôn mang tính tạm thời.

“Về mặt tâm lý, nghị quyết thường được hiểu là cơ chế thí điểm. Những việc mang tính tạm thời sẽ khiến nhà đầu tư khó yên tâm xây dựng kế hoạch dài hạn”, PGS.TS Võ Trí Hảo phân tích.

Trong khi đó, việc phát triển đô thị, đặc biệt là đầu tư hạ tầng, luôn cần tầm nhìn dài hạn. Một tuyến metro, một khu đô thị hay một dự án giao thông chiến lược thường có vòng đời đầu tư hàng chục năm.

Chuyên gia của Trường Đại học Kinh tế - Luật cho rằng, nếu nền tảng pháp lý thiếu ổn định, rủi ro thể chế sẽ trở thành yếu tố khiến nhà đầu tư cân nhắc.

“Trong thời đại mới, doanh nghiệp lớn không thể chiến thắng đối thủ cạnh tranh nếu họ không có tầm nhìn xa. Luật Đô thị đặc biệt sẽ tạo bộ khung pháp lý đủ mạnh và mang tính ổn định, giúp các nhà đầu tư yên tâm để lên các kế hoạch dài hạn”, PGS.TS Võ Trí Hảo nêu quan điểm.

Ở góc độ quản trị, một văn bản luật tạo ra sự ổn định và tính dự báo cao hơn so với nghị quyết. Khi chính sách được luật hóa, các quy định không còn mang tính thử nghiệm ngắn hạn mà trở thành khung pháp lý bền vững.

Vị chuyên gia nêu ví dụ về lĩnh vực đất đai và hạ tầng. Theo quy định chung của pháp luật hiện hành, nhiều dự án giao thông lớn như metro hay các công trình hạ tầng chiến lược có thể gặp vướng mắc về thủ tục hoặc thẩm quyền. Trong khi đó, một siêu đô thị như TPHCM cần cơ chế linh hoạt hơn để triển khai các dự án quy mô lớn.

Ngoài ra, câu chuyện thẩm quyền quyết định đầu tư cũng cần được nhìn nhận khác. Ở những địa phương quy mô nhỏ, năng lực còn hạn chế, nhiều quyết định lớn cần phải xin ý kiến Trung ương.

TPHCM là nơi tập trung hệ thống viện nghiên cứu, trường đại học, chuyên gia và nguồn lực phản biện xã hội mạnh, có năng lực để đánh giá các dự án lớn nên việc áp dụng các quy định chung về thẩm quyền đầu tư như địa phương khác là không phù hợp.

“Không thể để một đô thị khổng lồ mặc chiếc áo pháp lý chật chội. Khi chiếc áo quá chật, người khổng lồ sẽ không thể phát triển được”, PGS.TS Võ Trí Hảo ví von.

Mạnh dạn trao quyền, tự chủ tối đa

Theo PGS.TS Võ Trí Hảo, việc Bộ Chính trị đồng ý chủ trương xây dựng Luật Đô thị đặc biệt cho TPHCM là tín hiệu "đã đến lúc may chiếc áo mới cho người khổng lồ". Vấn đề còn lại là may thế nào để chiếc áo ấy vừa vặn và phát huy được sức mạnh của đô thị lớn nhất cả nước.

Tư tưởng cốt lõi khi xây dựng Luật Đô thị đặc biệt cho TPHCM là phải trao quyền tự chủ thực chất, đặc biệt là với HĐND và hệ thống chính trị địa phương.

“Đã trao quyền thì phải trao dứt khoát. Nhiều cơ chế đặc thù trước đây gặp khó khăn khi triển khai vì đi kèm điều kiện “theo quy định của pháp luật hiện hành” hoặc “sau khi có ý kiến của bộ ngành liên quan". Nếu trao quyền nhưng vẫn phải đi xin ý kiến các bộ, ngành trong các vấn đề thì cuối cùng cũng không giải quyết được gì”, vị chuyên gia nói.

Một trong những ý tưởng được PGS.TS Võ Trí Hảo đề xuất là cơ chế “phủ quyết” (veto) trong quản trị. Theo đó, TPHCM được phép chủ động triển khai các chính sách hoặc dự án mà không cần xin phép trước. Các cơ quan Trung ương có quyền phủ quyết nếu thấy chưa phù hợp trong một khoảng thời gian nhất định.

“Ví dụ, nếu trong vòng 6 tháng không có ý kiến phủ quyết từ cơ quan có thẩm quyền, quyết định của TPHCM mặc nhiên được coi là hợp lệ. Trong trường hợp phủ định, các cơ quan cần nêu rõ vấn đề nằm ở đâu”, chuyên gia góp ý.

Theo PGS.TS Võ Trí Hảo, cơ chế này có thể tạo ra 2 lợi ích quan trọng là rút ngắn đáng kể thời gian xử lý các vấn đề cấp bách của đô thị và vẫn đảm bảo cơ chế giám sát của Trung ương khi cần thiết. Với một siêu đô thị, tốc độ ra quyết định cần rất nhanh chóng và cơ hội có thể trôi qua nếu phải chờ nhiều cấp phê duyệt, cho ý kiến.

Một trong những vấn đề lớn của TPHCM hiện nay là thu hút nhân tài cho khu vực công. Với mặt bằng thu nhập cao của khu vực tư nhân tại đô thị lớn nhất cả nước, mức lương theo khung chung của Nhà nước khó cạnh tranh.

Bên cạnh phân quyền, Luật Đô thị đặc biệt cũng cần mở ra bộ khung cơ chế linh hoạt hơn trong quản trị nhân lực và tài chính công.

“Ở nhiều địa phương, mức thu nhập đó vẫn đủ sống. Nhưng tại TPHCM, với chi phí sinh hoạt cao, điều đó không còn phù hợp nếu muốn thu hút, giữ chân người tài. Luật mới cần cho phép thành phố chủ động thiết kế cơ chế đãi ngộ linh hoạt hơn, gắn với hiệu quả công việc và nguồn lực thực tế”, PGS.TS Võ Trí Hảo nói.

Một hướng tiếp cận là cho phép chính quyền thành phố phân bổ chi phí dựa trên khối lượng hồ sơ giải quyết và hiệu quả dịch vụ công, thay vì chỉ căn cứ vào quy mô dân số hoặc diện tích địa bàn. Khi số lượng hồ sơ tăng, nguồn thu tăng, thành phố có thể dành thêm nguồn lực cho cải cách hành chính, ứng dụng công nghệ hoặc nâng thu nhập cho đội ngũ công chức.

Luật Đô thị đặc biệt cũng cần trao quyền lớn hơn cho TPHCM trong quy hoạch và phát triển hạ tầng. Khi thành phố đã trở thành một vùng đô thị rộng lớn sau quá trình sáp nhập và mở rộng, việc tự quyết định quy hoạch giao thông sẽ giúp tăng tính linh hoạt trong quản lý.

“Nền tảng cho TPHCM thực ra đã có sẵn. Thành phố sở hữu hệ thống nhân lực chất lượng cao, cơ sở vật chất, hạ tầng và nguồn lực tài chính tương đối mạnh. Vấn đề là sắp xếp lại để tạo thành một cấu trúc hoàn chỉnh”, chuyên gia nhìn nhận.