Máy bay cảnh báo sớm: Mục tiêu dễ bị tổn thương, Nga - Mỹ đều là "nạn nhân"

 Mục tiêu hấp dẫn và dễ bị tổn thương

Máy bay cảnh báo sớm và chỉ huy trên không (AWACS) - thường được cải tiến từ máy bay dân dụng, mang theo tối đa 30 kỹ thuật viên cao cấp cùng tổ lái - là một “radar bay” có khả năng theo dõi hàng trăm mục tiêu ở cự ly vài trăm km, giúp lực lượng đồng minh bài binh bố trận để tiêu diệt.

Tuy nhiên, do tốc độ chậm, khả năng cơ động kém và không có khả năng phòng thủ tích hợp, chúng trở thành mục tiêu rất hấp dẫn cho bất kỳ hệ thống đánh chặn nào, từ phi công chiến đấu đến kíp tên lửa phòng không. Dù mang lại lợi thế lớn nhờ radar hoạt động ở độ cao lớn, AWACS có nguy cơ bị bắn hạ trong bối cảnh chiến tranh hiện đại.

Trong những năm 1960, khi chiếc AWACS Grumman E-2 Hawkeye do Mỹ chế tạo bắt đầu hoạt động, tên lửa phòng không có tầm bắn rất hạn chế. Hệ thống S-75 (SA-2) hay 2K11 Krug (SA-4) của Liên Xô chỉ có thể tấn công mục tiêu trong bán kính 40-55km, trong khi radar AN/APS-125 trên E-2C có thể phát hiện hàng trăm mục tiêu ở cự ly 360km hoặc hơn và dẫn đường tấn công 40 trong số đó. Đối thủ duy nhất của AWACS lúc bấy giờ là máy bay tiêm kích đánh chặn tốc độ cao mang tên lửa không đối không có tầm bắn vài chục km.

Phải tới năm 1967, Liên Xô mới đưa vào hoạt động các hệ thống S-200 có tầm bắn 240-255km, đủ sức tạo ra mối đe dọa nghiêm trọng cho các máy bay cảnh báo sớm và chỉ huy trên không.

Ngày nay, mọi thứ đã thay đổi đáng kể. Tên lửa phóng từ máy bay giờ đây đã có tầm bắn vượt quá 200km trong khi các hệ thống phòng không mặt đất dễ dàng đạt tới 400km. Điều này khiến AWACS trở nên cực kỳ khó hoạt động trên không, thậm chí cả trên mặt đất.

Những tổn thất gần đây và tương lai mờ mịt

Trong 3 năm qua, ít nhất 5 (có nguồn tin là 6) chiếc AWACS của 3 cường quốc hạt nhân đã bị mất trong chiến đấu, và điều này không còn gây ngạc nhiên hay tạo ra "lằn ranh đỏ" nào. Thế giới đón nhận những tổn thất này khá bình tĩnh.

Thứ nhất, các máy bay A-50U của Nga đã bị bắn hạ bởi tên lửa Patriot và S-200 của Ukraine, cho thấy sự "bất lực" của AWACS trước cả những vũ khí cũ.

Thứ hai, 2 chiếc AWACS Saab Erieye-2000 của Pakistan được cho là đã bị tấn công. Một chiếc trúng tên lửa phòng không S-400, chiếc còn lại bị tên lửa hành trình của đối phương tấn công trong nhà chứa máy bay gần Islamabad.

Thứ ba, 2 máy bay AWACS Boeing E-3 Sentry của Mỹ tại căn cứ không quân Prince Sultan ở Ả rập Xê út đã bị Iran tấn công bằng tên lửa và UAV tự sát. Một chiếc có thể sửa chữa, nhưng chiếc còn lại chắc chắn đã bị phá hủy.

Những sự kiện này chứng minh rằng AWACS là mục tiêu có giá trị cao và luôn bị săn lùng hàng đầu. Việc hạ gục một chiếc AWACS có thể là kết quả của một chiến dịch toàn diện hoặc một cuộc phục kích kéo dài nhiều ngày, mang lại kết quả xứng đáng.

Ngay cả Mỹ, quốc gia tiên phong trong phát triển AWACS, cũng thừa nhận rằng một quốc gia có hệ thống phòng không và không quân tương đối đều có khả năng phá hủy những máy bay như vậy một cách nhanh chóng.

Giải pháp thay thế và hướng đi mới

Một số nhà phân tích Mỹ đề xuất rằng các hệ thống radar thế hệ mới có thể cho phép sản xuất AWACS dưới dạng máy bay tiêm kích chiến thuật hoặc đa năng, với hệ thống phòng thủ tích hợp và khả năng cơ động như máy bay chiến đấu F/A-18 hay E/A-18 Growler. Tuy nhiên, nhược điểm của những máy bay này là không thể phân tích dữ liệu lớn và thời gian hoạt động trên không quá ngắn.

Ngoài ra, vệ tinh trinh sát cũng là một nhân tố quan trọng, có thể giúp loại bỏ dần dần AWACS khỏi biên chế chiến đấu, như đã thấy trong các cuộc xung đột gần đây giữa Mỹ - Israel với Iran.

Với sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI), một số UAV chiến lược có thể được chuyển đổi thành AWACS. Mặc dù chúng vẫn dễ bị bắn hạ, nhưng sẽ không gây thiệt hại về con người. Rất có thể, những "cây nấm bay" sẽ không còn tồn tại được lâu nữa trong một chiến trường với nhiều vũ khí phòng không tầm xa như hiện nay.