Luật Đô thị đặc biệt có đủ tạo sức bật cho TPHCM như thời gian "phá rào"?

Vừa qua, Bộ Chính trị đã đồng ý chủ trương cho TPHCM xây dựng Luật Đô thị đặc biệt. Với việc luật hóa các nghị quyết, nội dung quy định ở mức độ cao nhất, luật mới cho TPHCM được kỳ vọng tháo gỡ các điểm nghẽn về thể chế, khơi thông mọi nguồn lực để phát triển bứt phá trong giai đoạn mới.

Chia sẻ ý kiến về việc xây dựng Luật Đô thị đặc biệt cho TPHCM, các chuyên gia, nhà khoa học cho rằng đây là công cụ pháp lý đặc biệt quan trọng đối với siêu đô thị trong thời điểm hiện tại. Tuy nhiên, vấn đề tiếp theo cần nhìn nhận là cách làm và thực thi của TPHCM để tạo chuyển biến thực chất.

"Các nghị quyết của Bộ Chính trị về phương hướng, nhiệm vụ phát triển TPHCM khi nào cũng có một đoạn đánh giá rằng thành phố chưa phát huy hết tiềm năng và lợi thế của mình. Một trong những lý do là thể chế", PGS.TS Trần Hoàng Ngân, Chủ tịch Hội đồng tư vấn đột phá phát triển Trường Đại học Sài Gòn, chia sẻ.

3 cơ sở để có Luật Đô thị đặc biệt

PGS.TS Trần Hoàng Ngân thông tin, trong quý I, TPHCM đã đạt những kết quả tăng trưởng khả quan và có đóng góp lớn cho sự phát triển của cả nước. Kết quả này xuất phát từ tinh thần quyết tâm của thành phố sau hợp nhất, sáp nhập.

"Đặc biệt, các cơ chế, chính sách đặc thù thời gian qua dù chúng ta chưa hài lòng nhưng đã phát huy hiệu quả, đóng góp rất nhiều cho sự phát triển", PGS.TS Trần Hoàng Ngân nói.

Theo vị chuyên gia, Bộ Chính trị từng có nhiều nghị quyết về phương hướng, nhiệm vụ phát triển TPHCM cho từng giai đoạn. Trong các bản nghị quyết, Bộ Chính trị luôn có một đoạn đánh giá là TPHCM chưa phát huy hết vai trò, tiềm năng và lợi thế của mình. Một trong những lý do của vấn đề này là thể chế, một siêu đô thị luôn cần một khung thể chế tương thích.

PGS.TS Trần Hoàng Ngân điểm lại, từ yêu cầu thực tiễn, năm 2017, Quốc hội ban hành Nghị quyết 54 về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển TPHCM với 8 điều và 3 nội dung tập trung vào thu nhập tăng thêm, quản lý đất đai và phân cấp, ủy quyền; năm 2023, thành phố được trao Nghị quyết 98 với 44 cơ chế, chính sách đặc thù trên 7 lĩnh vực; sau hợp nhất, TPHCM được Quốc hội trao Nghị quyết 260 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị quyết 98 trước đây.

Đồng thời, trong suốt quá trình phát triển, khi gặp vướng mắc ở đâu, Trung ương luôn trao cho thành phố các nghị quyết để tháo gỡ. Trong đó có thể kể đến Nghị quyết 188 về phát triển đường sắt đô thị; Nghị quyết 170 để tháo gỡ các dự án tồn đọng, vướng mắc kéo dài...

"Quá nhiều nghị quyết tháo gỡ điểm nghẽn cho TPHCM nhưng chỉ mang tính sự vụ, ngắn hạn. Trong khi đó, TPHCM cần khung thể chế ổn định, lâu dài. Đây là lý do khiến TPHCM cần một Luật Đô thị đặc biệt", PGS.TS Trần Hoàng Ngân nhìn nhận.

Theo vị chuyên gia, thông thường, Quốc hội thông qua một luật khi đáp ứng 3 điều kiện là cơ sở chính trị, cơ sở pháp lý và cơ sở thực tiễn. Trong đó, cơ sở chính trị là chỉ đạo, định hướng của Bộ Chính trị về chủ trương xây dựng Luật Đô thị đặc biệt cho TPHCM.

Cơ sở pháp lý là Luật Đô thị đặc biệt cần được đưa vào chương trình làm luật của Quốc hội trong năm 2026. Cơ sở thực tiễn là vai trò đặc biệt của TPHCM như thế nào, khi có Luật sẽ đóng góp ra sao cho cả nước.

"Ba cơ sở này chúng ta đã có, hiện tại chỉ cần hoàn thiện. Quan điểm của tôi là phải tổng kết cho được các sở, ngành, cơ quan, đơn vị tại TPHCM còn vướng gì khi thực hiện Nghị quyết 54, Nghị quyết 98, Nghị quyết 260 trước đây, làm rõ việc nào không triển khai được, Luật mới giải quyết được các điểm nghẽn, tồn đọng, vướng mắc nào", PGS.TS Trần Hoàng Ngân nêu quan điểm.

Đồng thời, Luật Đô thị đặc biệt của TPHCM cần được lồng ghép các nghị quyết mới của Bộ Chính trị để tận dụng và đưa các chủ trương, đường lối đi vào thực tiễn nhanh hơn. PGS.TS Trần Hoàng Ngân cũng nhấn mạnh, Luật Đô thị đặc biệt khi hoàn thiện cần giúp thành phố khai thác được các động lực tăng trưởng sau hợp nhất như kinh tế biển, trung tâm logistics, khu thương mại tự do, các khu, cụm công nghiệp.

Luật mới chỉ là điều kiện cần

TS Huỳnh Thế Du, Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright, phân tích, trong lịch sử phát triển kinh tế hiện đại, hầu hết các quốc gia thành công đều dựa vào một hoặc một số đô thị trung tâm, đóng vai trò là cực tăng trưởng, trung tâm tài chính - thương mại, và không gian thử nghiệm thể chế. Một quốc gia tăng trưởng chỉ tập trung vào một số vùng chứ không thể trải đều.

Ở nước ta, Vùng TPHCM và Vùng Hà Nội đã được nhìn nhận là những vùng tăng trưởng quan trọng nhất. Những nơi này có lợi thế về quy mô và có tầm ảnh hưởng đến quốc gia.

"Khi bắt đầu đổi mới, thu nhập bình quân đầu người giữa nước ta và Trung Quốc gần như tương đương. Tuy nhiên, GDP hiện tại của nước ta chỉ bằng khoảng 1/3 nước bạn. Câu chuyện đó liên quan đến việc vùng TPHCM và vùng Hà Nội có tốc độ tăng trưởng chưa đúng tiềm năng, kỳ vọng. Cụ thể hơn, TPHCM nói riêng và vùng Đông Nam Bộ nói chung đang kéo tốc độ tăng trưởng chung của cả nước đi xuống", TS Huỳnh Thế Du nêu ý kiến.

Vị chuyên gia dẫn chứng, năm 2001, vùng Đông Nam Bộ chiếm 37,6% GDP cả nước, hiện tại chỉ còn 31,1%; trong khi đó vùng Đồng bằng sông Hồng lúc đó chỉ chiếm khoảng 25%, nay đã vượt lên cả vùng Đông Nam Bộ. Cách đây 20-25 năm, vùng TPHCM chiếm 50% thu ngân sách cả nước, giờ chỉ còn khoảng 1/3.

Những con số trên thể hiện rõ việc tốc độ tăng trưởng của TPHCM, vùng Đông Nam Bộ thấp hơn tốc độ tăng trưởng bình quân cả nước. Mặc dù được coi là vùng động lực nhưng khu vực trên lại kéo tốc độ tăng trưởng bình quân cả nước đi xuống.

"Khi có Nghị quyết 54 vào năm 2017, GDP bình quân của vùng TPHCM gồm 3 tỉnh, thành chiếm 27% cả nước. Nhưng khi có Nghị quyết 54, chúng ta đã loay hoay 5-6 năm, đến khi có Nghị quyết 98, thành phố còn chiếm khoảng 24,5% và đến năm 2020 thì còn 23,1% so với cả nước", chuyên gia dẫn số liệu.

TS Huỳnh Thế Du cho rằng, trong 10 năm qua, các cơ chế, chính sách đặc thù, vượt trội chưa thể tạo ra động lực tăng trưởng cho TPHCM. Quay lại thời điểm những năm 1990, TPHCM đã có những bước phát triển đột phá nhờ sự "phá rào", "vượt khung" khỏi những quy định cũ.

"Chúng ta nhớ rằng cứ 10 năm Bộ Chính trị lại họp với TPHCM một lần để có những định hướng tăng trưởng. Năm 1993, TPHCM có bản quy hoạch đầu tiên. Hai thập niên đầu tiên của đổi mới, từ năm 2001 đến năm 2010, GDP của TPHCM tăng, quy mô TPHCM tăng, nhưng chiếc áo thể chế lúc đó có chật hay không?", vị chuyên gia đặt câu hỏi.

Vị chuyên gia cho rằng, Luật Đô thị đặc biệt của TPHCM và việc nới khung thể chế chỉ là điều kiện cần. Vấn đề còn lại nằm ở cách làm, thể chế phi chính thức của TPHCM.

"Giả định TPHCM giống một Singapore, có quyền làm mọi thứ, tôi vẫn quan ngại về khả năng tạo sức bật mới. Vấn đề nằm ở cách làm, thể chế phi chính thức chứ không phải thể chế chính thức. Chúng ta loay hoay thể chế chính thức suốt thời gian qua, trong khi từ Nghị quyết 54 đến 98 đến 260, gần 10 năm rồi, chúng ta vẫn ở con đường đó, chậm hơn so với bình quân cả nước", TS Huỳnh Thế Du nói.

Theo chuyên gia, song song với việc xây dựng Luật Đô thị đặc biệt, TPHCM cần chú ý đến thể chế phi chính thức, cách làm. Theo ông, thể chế phi chính thức có thể chiếm 80% động lực làm việc, đổi mới sáng tạo của TPHCM; thể chế chính thức có thể chỉ chiếm 20%.

"Thời gian qua, chúng ta đã làm điều ngược lại là dành 80% cho việc chỉ có thể tạo ra 20% kết quả. Trong khi đó, cách nào để TPHCM có thể trở lại thời “phá rào”, đổi mới thì không được bàn nhiều. Luật Đô thị đặc biệt là điều kiện cần, TPHCM cần quan tâm đến thể chế phi chính thức để có cách làm việc khác với hiện nay, khi đó, đầu tàu TPHCM mới có sức bật trở lại", TS Huỳnh Thế Du bày tỏ.