5 yếu tố quyết định thành - bại của đàm phán Mỹ - Iran

Cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran sẽ diễn ra tại Islamabad từ ngày 11/4, được xem là nỗ lực ngoại giao quan trọng nhất kể từ khi bùng phát cuộc xung đột quân sự kéo dài nhiều tuần giữa hai bên.

Sau khi đạt được một lệnh ngừng bắn tạm thời kéo dài hai tuần dưới sự trung gian của Pakistan, hai phái đoàn cấp cao đã tới Islamabad để tìm kiếm giải pháp lâu dài, nhưng triển vọng thành công vẫn bị phủ bóng bởi bất đồng sâu sắc về chiến lược, an ninh và lợi ích khu vực.

Cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran diễn ra trong bối cảnh sự nghi kỵ lẫn nhau vẫn rất lớn và hai bên còn cách xa nhau về lập trường trong những yêu cầu then chốt. Đồng thời, các vấn đề như xung đột tại Li Băng, chương trình hạt nhân của Iran, kiểm soát eo biển Hormuz và dỡ bỏ trừng phạt kinh tế đều trở thành nội dung đàm phán chính.

1. Khoảng cách lợi ích chiến lược: “Nút thắt” cốt lõi của đàm phán

Giới chuyên gia cho rằng, yếu tố quyết định đầu tiên và quan trọng nhất là khả năng hai bên thu hẹp khoảng cách về mục tiêu chiến lược. Theo các nguồn tin từ nhiều cơ quan truyền thông quốc tế, phía Mỹ đặt ra các yêu cầu như chấm dứt làm giàu uranium, mở lại tuyến vận tải qua eo biển Hormuz, hạn chế hoạt động của các lực lượng ủy nhiệm và ngừng tái vũ trang tên lửa Iran. Trong khi đó, Tehran yêu cầu dỡ bỏ trừng phạt, giải phóng tài sản bị đóng băng, đảm bảo chấm dứt các cuộc tấn công liên quan tới Li Băng và công nhận lợi ích an ninh của Iran trong khu vực.

Bất đồng sâu sắc này không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà mang tính chiến lược lâu dài. Mỹ muốn tái lập trật tự an ninh khu vực và hạn chế năng lực quân sự của Iran; còn Iran coi việc duy trì năng lực răn đe và vai trò khu vực là yếu tố sống còn. Các nhà phân tích quân sự Trung Đông nhận định rằng nếu hai bên không tìm được “gói trao đổi” mang tính cân bằng, ví dụ giảm trừng phạt đổi lấy hạn chế hạt nhân, cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran khó đạt được sự đột phá. Điều này càng rõ khi Iran tuyên bố sẽ không bắt đầu đàm phán nếu các điều kiện tiên quyết không được đáp ứng.

Ngoài ra, vấn đề kiểm soát eo biển Hormuz cũng là điểm bất đồng nhạy cảm. Đây là tuyến vận tải năng lượng quan trọng của thế giới, việc phong tỏa gây gián đoạn nghiêm trọng thị trường dầu khí toàn cầu. Do đó, bất kỳ nhượng bộ nào liên quan khu vực này đều mang ý nghĩa chiến lược, khiến hai bên thận trọng hơn trong đàm phán.

2. Vai trò trung gian của Pakistan: Vừa là cơ hội, nhưng cũng là thách thức

Việc Islamabad trở thành địa điểm trung gian để tổ chức đàm phán không chỉ mang ý nghĩa kỹ thuật, mà còn thể hiện vai trò ngoại giao nổi lên của Pakistan. Giới quan sát quốc tế nhận định Pakistan đang “nổi lên như một nhân tố quốc tế quan trọng” nhờ duy trì quan hệ với cả Washington và Tehran.

Thời gian qua, chính quyền Pakistan đóng vai trò trung gian trong việc đạt được lệnh ngừng bắn tạm thời và tiếp tục điều phối các cuộc tiếp xúc giữa hai bên. Tuy nhiên, vai trò này cũng đối mặt với nhiều thách thức: (i) Pakistan cần duy trì thế cân bằng giữa hai bên. (ii) Không bị coi là “thiên vị”. (iii) Phải kiểm soát các yếu tố an ninh trong khu vực. (iv) Đồng thời xử lý áp lực từ các nước Trung Đông khác.

Một số chuyên gia cho rằng nếu Pakistan thành công trong việc tạo “không gian đối thoại an toàn”, khả năng đạt tiến triển sẽ cao hơn. Ngược lại, nếu trung gian không đủ mạnh hoặc không thể xử lý các bất đồng lớn, đàm phán dễ rơi vào bế tắc. Bên cạnh đó, việc hai phái đoàn gặp riêng lãnh đạo Pakistan trước đàm phán cho thấy Islamabad đóng vai trò kênh chuyển tải thông điệp gián tiếp - một yếu tố quan trọng trong ngoại giao giữa bối cảnh khủng hoảng.

3. Bối cảnh xung đột khu vực: yếu tố làm thay đổi cục diện

Đàm phán Mỹ - Iran diễn ra trong bối cảnh xung đột khu vực chưa có dấu hiệu lắng dịu, đặc biệt là tình hình tại Li Băng và căng thẳng giữa Israel và các lực lượng ủy nhiệm “thân Iran”. Theo Reuters, Iran coi diễn biến tại Li Băng là một phần không thể tách rời của tiến trình hòa bình, trong khi Mỹ và Israel có quan điểm khác.

Các cuộc tấn công tiếp diễn tại Li Băng những ngày gần đây đã khiến gần 2.000 chiến binh Hezbollah thiệt mạng, làm gia tăng áp lực chính trị lên Iran và khiến tiến trình đàm phán phức tạp hơn. Điều này cho thấy bất kỳ diễn biến quân sự nào trong khu vực đều có thể phá vỡ lòng tin mong manh giữa hai bên.

Ngoài Li Băng, tình hình eo biển Hormuz và hoạt động quân sự của các lực lượng ủy nhiệm cũng là yếu tố có thể khiến cuộc đàm phán có thể đổ vỡ. Các nguồn tin quốc tế nhấn mạnh rằng chỉ cần một sự cố quân sự hoặc vi phạm ngừng bắn, tiến trình ngoại giao có thể bị đình trệ.

4. Áp lực chính trị nội bộ của hai bên

Không chỉ chịu ảnh hưởng của yếu tố đối ngoại, các nhà đàm phán Mỹ - Iran còn phải tính đến áp lực trong nước.

Tại Mỹ, chính quyền Washington đang phải đối mặt với áp lực ngày càng lớn từ Quốc hội và đồng minh khu vực yêu cầu lập trường cứng rắn với Iran. Trong khi đó, tại Iran, giới lãnh đạo cũng chịu sức ép từ “lực lượng bảo thủ” phản đối nhượng bộ Mỹ.

Các chuyên gia quân sự khu vực nhận định rằng nếu một trong hai bên lo ngại phản ứng trong nước, họ sẽ khó đưa ra nhượng bộ cần thiết. Điều này khiến khả năng đạt thỏa thuận toàn diện thấp, dù vẫn có thể đạt các bước tiến nhỏ.

5. Lòng tin và lịch sử đối đầu kéo dài

Một yếu tố quan trọng khác là mức độ thiếu lòng tin giữa hai bên. Các nhà quan sát Trung Đông cho rằng cuộc đàm phán lần này diễn ra trong bầu không khí nghi kỵ lẫn nhau, phản ánh lịch sử đối đầu kéo dài nhiều thập kỷ.

Các tuyên bố cứng rắn trước thềm đàm phán như cảnh báo nối lại hành động quân sự hoặc yêu cầu điều kiện tiên quyết, cho thấy hai bên vẫn giữ lập trường phòng thủ. Lòng tin chiến lược ở mức rất thấp khiến đàm phán Mỹ - Iran khó đạt thỏa thuận nhanh, đồng thời tăng nguy cơ hiểu lầm, diễn giải khác nhau về các cam kết.

Tác động và triển vọng

Theo giới chuyên gia, kết quả cuộc đàm phán Mỹ - Iran tại Pakistan hiện nay sẽ không chỉ ảnh hưởng đến khu vực Trung Đông mà còn liên quan đến thị trường năng lượng toàn cầu. Việc gián đoạn tuyến vận tải dầu khí qua eo biển Hormuz khiến giá năng lượng biến động và làm gia tăng áp lực quốc tế thúc đẩy hai bên đạt thỏa thuận.

Sức ép từ cộng đồng quốc tế, đặc biệt là các nền kinh tế phụ thuộc năng lượng Trung Đông, có thể tạo động lực để hai bên nhượng bộ. Tuy nhiên, yếu tố này cũng có thể khiến các bên tận dụng vị thế của mình để đàm phán cứng rắn hơn.

Quy mô lớn của các đoàn đàm phán phản ánh tính chất phức tạp của cuộc thương lượng. Theo Reuters, phái đoàn Mỹ do Phó Tổng thống JD Vance dẫn đầu, còn Iran cử đoàn cấp cao gồm nhiều quan chức chính trị, ngoại giao và an ninh.

Sự tham gia của nhiều nhóm chuyên gia cho thấy đàm phán không chỉ mang tính chính trị mà còn bao gồm các nội dung kỹ thuật như hạt nhân, trừng phạt tài chính và an ninh hàng hải. Điều này giúp tăng khả năng đạt thỏa thuận từng phần, nhưng cũng khiến tiến trình trở nên phức tạp hơn.

Từ các yếu tố trên, có thể hình dung 3 kịch bản chính cho đàm phán Mỹ - Iran:

Kịch bản 1: Thành công (đột phá từng phần). Hai bên có thể đạt được một thỏa thuận khung về nguyên tắc. Iran cam kết hạn chế một phần hoạt động hạt nhân và giảm căng thẳng khu vực, đổi lại Mỹ đồng ý nới lỏng có điều kiện một số biện pháp trừng phạt tài chính và dầu mỏ. Pakistan đóng vai trò trung gian tiếp tục điều phối các vòng đàm phán tiếp theo, giúp duy trì ngừng bắn và mở đường cho tiến trình dài hạn.

Kịch bản 2: Trung tính (không đột phá nhưng tránh leo thang). Đàm phán không đạt thỏa thuận cụ thể, song hai bên thống nhất tiếp tục đối thoại và giữ nguyên trạng lệnh ngừng bắn. Các nhóm kỹ thuật được thành lập để xử lý từng vấn đề như hạt nhân, trừng phạt và an ninh hàng hải. Đây là kết quả mang tính “quản lý khủng hoảng”, giúp giảm nguy cơ xung đột nhưng chưa giải quyết tận gốc bất đồng chiến lược.

Kịch bản 3: Không thành công (đàm phán đổ vỡ). Hai bên không thu hẹp được bất đồng về dỡ bỏ trừng phạt và chương trình hạt nhân Iran, dẫn tới các tuyên bố cứng rắn sau cuộc đàm phán. Lệnh ngừng bắn có nguy cơ bị phá vỡ hoàn toàn, các hoạt động quân sự hoặc áp lực kinh tế được nối lại ngay lập tức. Vai trò trung gian của Pakistan suy giảm, căng thẳng khu vực gia tăng và nguy cơ leo thang thành đối đầu trực tiếp. Các nhà phân tích quốc tế nhận định kịch bản thứ hai có khả năng cao nhất, do khoảng cách lợi ích còn lớn nhưng cả hai bên đều muốn tránh leo thang quân sự.

Nhìn chung, cuộc đàm phán Mỹ - Iran tại Pakistan sẽ mang tính bước ngoặt ngoại giao nhưng không dễ đạt đột phá. Thành công phụ thuộc vào khả năng hai bên thu hẹp bất đồng về chương trình hạt nhân, trừng phạt kinh tế và an ninh khu vực, cũng như vai trò trung gian hiệu quả của Pakistan.

Trong bối cảnh lòng tin thấp và xung đột khu vực chưa chấm dứt, triển vọng đạt thỏa thuận toàn diện vẫn hạn chế. Tuy nhiên, chỉ riêng việc hai bên ngồi vào bàn đàm phán cũng là tín hiệu tích cực, mở ra cơ hội giảm căng thẳng và ổn định khu vực Trung Đông trong thời gian tới.