4 kịch bản cho Trung Đông nếu đàm phán Doha không tạo đột phá

Đầu tháng 11, khi cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tại Mỹ sắp diễn ra (ngày 3/11), phái đoàn Qatar tiếp tục đi lại giữa Tehran và Doha, mang theo bức thư của Phó Tổng thống Mỹ JD Vance gửi Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran Mohsen Rezaei.

Ngoại trưởng Iran Abbas Araqchi gọi nỗ lực mở đối thoại của Washington là “bước đi tích cực”, đồng thời cho biết đề xuất rút ngắn thời gian mở lại eo biển Hormuz xuống còn 2 ngày nếu Mỹ đáp ứng các điều kiện của Tehran: dỡ bỏ phong tỏa hải quân, nới lỏng lệnh trừng phạt dầu mỏ, giải phóng tài sản bị đóng băng và giảm lực lượng quân sự Mỹ trong khu vực.

Tuy nhiên, bất đồng về trình tự vẫn còn. Mỹ muốn đưa hồ sơ hạt nhân vào bàn đàm phán ngay từ đầu; Iran đòi giải quyết trước áp lực quân sự và kinh tế. Tổng thống Donald Trump vừa khẳng định đàm phán “đang diễn ra ổn”, vừa nhắc rằng Mỹ vẫn còn “một hoặc hai mục tiêu” cần xử lý và có thể hành động trong 10 phút. Trong khi đó, Lãnh tụ Tối cao Iran cảnh báo phản ứng quân sự “không giới hạn địa lý” nếu bị tấn công.

Nếu kênh Doha không tạo ra đột phá thực chất trong những ngày tới, Trung Đông có thể bước vào một trong 4 kịch bản sau. Mỗi kịch bản đều mang hệ lụy riêng về an ninh năng lượng, ổn định khu vực và cân bằng lực lượng quốc tế.

Kịch bản 1: Leo thang quân sự giới hạn sau bầu cử giữa nhiệm kỳ tại Mỹ

Đây là kịch bản nhiều quan sát viên cho là khả dĩ nhất nếu ngoại giao thất bại. Mỹ đã chuẩn bị các phương án tấn công bổ sung, tập trung vào các cơ sở hạt nhân còn lại (khu vực gần Natanz được gọi là núi Pickaxe) và hạ tầng quân sự then chốt. Tổng thống Trump công khai nói rằng các cuộc không kích trước đây đã “đánh gục” phần lớn năng lực hạt nhân của Iran, nhưng vẫn còn mục tiêu cần “xử lý”.

Iran tuyên bố sẵn sàng đáp trả ngay lập tức và không giới hạn về địa lý. Phản ứng có thể bao gồm tấn công tên lửa hoặc UAV vào các căn cứ của Mỹ tại khu vực, phá hoại tuyến hàng hải qua eo biển Hormuz, hoặc kích hoạt các nhóm ủy nhiệm ở Iraq, Syria, Li Băng và Yemen. Eo biển Hormuz, nơi từng vận chuyển khoảng 20% dầu mỏ và khí hóa lỏng (LNG) toàn cầu trước xung đột, sẽ lại trở thành điểm nóng địa chính trị. Giá dầu có thể tăng vọt trong ngắn hạn, gây áp lực lớn lên lạm phát toàn cầu, đặc biệt với các nền kinh tế châu Á phụ thuộc nhập khẩu.

Kịch bản này không nhất thiết dẫn đến chiến tranh toàn diện. Cả hai bên đều có động cơ giới hạn mức độ leo thang: Mỹ tránh sa lầy trước khi củng cố kết quả bầu cử, Iran tránh tổn thất nặng thêm sau 8 tháng xung đột. Tuy nhiên, rủi ro tính toán sai lầm luôn hiện hữu. Một cuộc tấn công nhầm mục tiêu hoặc phản ứng quá mức có thể kéo Israel và các nước Vùng Vịnh vào vòng xoáy sâu hơn.

Kịch bản 2: Bế tắc kéo dài với áp lực kinh tế và hải quân

Nếu không có đột phá ngoại giao nhưng cũng không leo thang quân sự lớn, xung đột có thể chuyển sang giai đoạn “chiến tranh lạnh - nóng” kéo dài. Mỹ duy trì hoạt động phong tỏa hải quân đối với các cảng phía nam của Iran, hạn chế xuất khẩu dầu và trao đổi thương mại. Iran tiếp tục gây khó khăn cho việc đi lại qua eo biển Hormuz bằng cách tấn công chọn lọc hoặc đe dọa cắt cáp ngầm dưới biển.

Hậu quả kinh tế sẽ lan rộng. Iran đã chịu lạm phát cao, thiệt hại nghiêm trọng về doanh thu dầu mỏ. Mỹ và các đồng minh Vùng Vịnh sẽ phải chi thêm chi phí hộ tống tàu và bảo hiểm. Giá dầu toàn cầu dao động mạnh, ảnh hưởng đến châu Âu và châu Á. Trong kịch bản này, Tehran có thể tăng cường quan hệ với Trung Quốc và Nga để tìm thị trường thay thế và hỗ trợ kỹ thuật - quân sự, trong khi Washington siết chặt trừng phạt thứ cấp đối với các bên thứ ba giao dịch với Iran.

Kịch bản bế tắc kéo dài làm suy yếu dần cả hai bên nhưng không giải quyết vấn đề gốc rễ. Nó cũng tạo điều kiện cho các cuộc xung đột ủy nhiệm tiếp diễn, đặc biệt ở Yemen, Li Băng và Iraq, khiến khu vực rơi vào trạng thái bất ổn dai dẳng.

Kịch bản 3: Iran có thể xét lại chương trình hạt nhân 

Nếu đàm phán ngoại giao thất bại và áp lực quân sự - kinh tế gia tăng, một số quan chức Iran đã hé lộ khả năng xem xét lại chính sách không phát triển vũ khí hạt nhân. Dù chưa có quyết định chính thức, việc thảo luận công khai về lựa chọn này cho thấy áp lực nội bộ.

Trong kịch bản này, Iran có thể làm giàu uranium, rút khỏi các cam kết giám sát còn lại với Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), hoặc đẩy nhanh nghiên cứu các công nghệ liên quan.

Phản ứng dây chuyền sẽ xuất hiện. Ả rập Xê út từng tuyên bố sẽ theo đuổi năng lực hạt nhân nếu Iran sở hữu vũ khí. Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập và thậm chí một số quốc gia khác tại khu vực có thể xem xét lại chính sách. Israel - vốn đã tham gia các cuộc tấn công trước đó - sẽ tăng cường hoạt động quân sự và tình báo.

Kịch bản 4: Tái cấu trúc liên minh khu vực và sự can dự sâu hơn của các cường quốc ngoài khu vực

Kịch bản cuối cùng ít kịch tính về quân sự nhưng mang tính chiến lược dài hạn. Nếu kênh ngoại giao thông qua Doha không thành công, các nước Vùng Vịnh (gồm Ả rập Xê út, UAE, Oman) sẽ phải cân bằng giữa quan hệ với Mỹ và nhu cầu ổn định với Iran. Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ, các quốc gia đã cử quan chức thăm Tehran gần đây, có thể tăng vai trò trung gian hoặc bảo đảm an ninh. Trung Quốc và Nga sẽ cố gắng lấp đầy khoảng trống ngoại giao, đề xuất các khuôn khổ thay thế dựa trên diễn đàn Thượng Hải hoặc khối BRICS.

Israel có thể thúc đẩy liên minh chống Iran mạnh hơn với một số nước Ả rập, trong khi Iran củng cố “trục kháng chiến”. Kết quả là khu vực Trung Đông sẽ phân cực sâu hơn thành hai khối, với các tuyến xung đột ủy nhiệm kéo dài. An ninh năng lượng toàn cầu phụ thuộc nhiều hơn vào các tuyến thay thế (biển Đỏ, đường ống qua Ả rập Xê út) và chi phí bảo hiểm - vận tải tăng cao kéo dài.

Những yếu tố quyết định

Giới quan sát quốc tế cho rằng 4 kịch bản trên không loại trừ lẫn nhau; chúng có thể chồng chéo hoặc chuyển đổi nhanh chóng tùy theo kết quả bầu cử Mỹ ngày 3/11, quyết định của ông Trump sau đó và phản ứng của Tehran. Qatar vẫn giữ lợi thế vì quan hệ với cả hai bên, nhưng khả năng của Doha bị giới hạn khi bất đồng về trình tự (hạt nhân trước hay phong tỏa trước) chưa được thu hẹp.

Đến nay, cả Mỹ và Iran đều gửi tín hiệu kép: sẵn sàng đàm phán nhưng cũng sẵn sàng sử dụng vũ lực. Bức thư của Phó Tổng thống Mỹ và các đề xuất về eo biển Hormuz là những nỗ lực cuối cùng trước ngưỡng cửa quan trọng.

Nếu chúng không tạo ra được đột phá chiến lược, “chảo lửa” Trung Đông sẽ bước vào giai đoạn mới, nơi ngoại giao nhường chỗ cho tính toán sức mạnh. Cái giá phải trả sẽ không chỉ thuộc về hai bên xung đột, mà còn lan rộng ra toàn cầu thông qua giá năng lượng, chuỗi cung ứng và rủi ro phổ biến vũ khí hạt nhân.

Lịch sử khu vực cho thấy mỗi lần cơ hội ngoại giao bị bỏ lỡ, hậu quả thường kéo dài hàng năm, thậm chí hàng thập niên. Những ngày tới sẽ cho thấy liệu Doha có còn là “cầu nối” đàm phán hòa bình, hay chỉ là điểm dừng tạm thời trước khi căng thẳng chuyển sang mức độ mới.