Việt Nam xây dựng mô hình doanh nghiệp một người như thế nào?

Thông tin về việc Chính phủ đang khởi động đề án "doanh nghiệp một người" nhận được khá nhiều sự quan tâm, đặc biệt trong giới freelancer (lao động tự do), chuyên gia và những người đang làm việc theo mô hình kinh doanh cá nhân.

Thực ra, đây không phải là một khái niệm quá mới trên thế giới. Ở nhiều quốc gia, mô hình "solo business - mô hình kinh doanh do một người tự vận hành", "sole proprietorship - doanh nghiệp tư nhân / hộ kinh doanh do một cá nhân sở hữu và điều hành" hay "solopreneur - doanh nhân vận hành doanh nghiệp một mình" đã tồn tại từ lâu như một mắt xích quan trọng của nền kinh tế số. Điểm đáng bàn không nằm ở cái tên, mà nằm ở việc liệu nước ta có thể thiết kế được một hệ thống pháp lý, kế toán và thuế phù hợp cho nhóm lao động này hay không.

Hiện nay, có một khoảng trống khá rõ trong hệ thống quản lý.

Một mặt, freelancer hay chuyên gia độc lập đang ngày càng phổ biến. Đây không còn là nhóm "làm thêm" nhỏ lẻ như trước. Nhiều người đang vận hành thực chất như một doanh nghiệp siêu nhỏ. Nhưng mặt khác, hệ thống hiện tại vẫn chủ yếu chia thành ba nhóm: cá nhân nhận thu nhập, hộ kinh doanh và doanh nghiệp đầy đủ.

Vậy, nhóm "doanh nghiệp một người" có thể xem là đang nằm ở khoảng giữa. Câu chuyện không nằm ở chuyện họ "có đóng thuế hay không". Những người làm nghề nghiêm túc vẫn đang thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính của mình. Tuy nhiên, cơ chế hiện tại chưa phản ánh đúng bản chất hoạt động của một nhóm lao động mới trong nền kinh tế số.

Một người làm tư vấn độc lập, lập trình tự do hay sáng tạo nội dung chuyên nghiệp thực tế đang vận hành gần giống một doanh nghiệp siêu nhỏ: có khách hàng, có doanh thu, có chi phí vận hành, có hoạt động marketing, có đầu tư công cụ phục vụ công việc. Nhưng về mặt pháp lý và vận hành, họ vẫn đang bị "xử lý" chủ yếu như một cá nhân đơn lẻ.

Trong khi đó, nền kinh tế số lại đang tạo ra ngày càng nhiều mô hình lao động kiểu mới:

- Chuyên gia làm việc xuyên biên giới

- Lập trình viên phát triển sản phẩm độc lập

- Chuyên gia tư vấn độc lập

- Người làm việc từ xa

- Tổ chức dịch vụ nhỏ gọn

Đây là nhóm có khả năng tạo ra giá trị kinh tế rất lớn nhưng lại không hoàn toàn phù hợp với các cấu trúc quản lý truyền thống.

Ở nhiều nước, mô hình solo business được xây dựng theo hướng linh hoạt. Chẳng hạn tại Phần Lan, cá nhân có thể mở mô hình Toiminimi (kinh doanh cá nhân) khá nhanh qua online, dùng chính địa chỉ nhà để đăng ký và được cấp mã số doanh nghiệp để hoạt động như một đơn vị kinh doanh độc lập. Các khoản chi phí phục vụ công việc như máy tính, phần mềm ứng dụng, quảng cáo, Internet, dịch vụ lưu trữ dữ liệu, hay kể cả một phần chi phí làm việc tại nhà đều có thể được tính là chi phí kinh doanh hợp lệ khi quyết toán thuế cuối năm.

Điểm quan trọng hơn là cách hạch toán chi phí, quy trình kê khai của mô hình này "dễ thở" hơn khá nhiều so với vận hành một doanh nghiệp thông thường. Đây có lẽ mới là phần quan trọng nhất nếu Việt Nam muốn đi theo hướng "doanh nghiệp một người".

Một vấn đề khác rất đáng chú ý là khả năng tham gia vào các hoạt động theo hướng "doanh nghiệp bán sản phẩm hoặc dịch vụ cho doanh nghiệp khác - B2B" của freelancer và hộ kinh doanh hiện nay còn khá hạn chế, nên nếu có một đề án thì sẽ mở ra rất nhiều cơ hội cho cả doanh nghiệp và cá nhân.

Trong thực tế, nhiều doanh nghiệp muốn thuê chuyên gia độc lập cho các công việc như tư vấn, lập trình, thiết kế hay tiếp thị thường sẽ gặp khó trong khâu hạch toán chi phí. Doanh nghiệp thường cần hóa đơn VAT để kê khai và khấu trừ đầu vào. Trong khi đó, nhiều mô hình cá nhân hoặc hộ kinh doanh hiện nay chưa đáp ứng được.

Điều này khiến cả hai bên đều phát sinh thêm thủ tục. Doanh nghiệp phải xử lý thêm hồ sơ, hợp đồng, kê khai và khấu trừ thuế cho cá nhân. Ngược lại, freelancer hay chuyên gia độc lập cũng phải tự xoay xở với khá nhiều giấy tờ để quyết toán thuế cuối năm.

Tôi từng biết không ít trường hợp freelancer cuối năm phải đi "xin" lại chứng từ khấu trừ thuế từ các doanh nghiệp để hoàn tất quyết toán thuế thu nhập cá nhân, có khi còn không thể xin được. Hoặc về mặt doanh nghiệp, bạn cứ hỏi thử một kế toán xem họ thích được ký hợp đồng với công ty có hóa đơn VAT hay cá nhân? Cái nào ít rủi ro hơn nếu bị thanh tra thuế?

Theo tôi, mô hình "doanh nghiệp một người" của Việt Nam nên được xây dựng với các đặc điểm: Đăng ký trực tuyến đơn giản; khai thuế điện tử dễ dàng giống như quyết toán thuế TNCN hiện nay; có cơ chế hóa đơn phù hợp cho B2B.

Các cơ chế trên có thể là một bước tiến rất lớn cho nền kinh tế số Việt Nam. Bởi cuối cùng, mục tiêu quan trọng nhất không phải là tạo thêm một loại giấy phép mới, mà là tạo ra một cơ chế đủ đơn giản để hàng triệu lao động tri thức, freelancer và chuyên gia độc lập có thể bước vào khu vực kinh tế chính thức một cách tự nhiên hơn.

Trong dài hạn, điều này không chỉ giúp Nhà nước quản lý minh bạch hơn, mà còn giúp giải phóng thêm một lực lượng kinh tế đang phát triển rất nhanh nhưng hiện vẫn nằm khá "lưng chừng" giữa cá nhân và doanh nghiệp.

Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!