(Dân trí) - Dưới lớp đất đá ở tuyến đường qua Đèo Ngang, tấm bia đá gần 200 năm tuổi khắc bài thơ gồm 76 chữ Hán, bất ngờ lộ diện. Hiện vật cổ hé lộ câu chuyện về chuyến ngự giá ra phía Bắc của vua Thiệu Trị.
Đèo Ngang nằm trên dãy núi Hoành Sơn, ranh giới giữa Hà Tĩnh và Quảng Bình cũ (nay thuộc tỉnh Quảng Trị). Suốt hơn một nghìn năm, con đèo này giữ vị trí chiến lược trên trục giao thông Bắc - Nam, in đậm dấu ấn trong lịch sử mở mang bờ cõi của dân tộc.
Từ năm 992, dưới triều vua Lê Đại Hành (Lê Hoàn, sáng lập nhà Tiền Lê), tuyến đường đèo vượt dãy Hoành Sơn đã được hình thành, từng đóng vai trò ranh giới tự nhiên giữa Đại Việt với Chiêm Thành, rồi giữa Đàng Ngoài và Đàng Trong.
Đến năm 1833, vua Minh Mạng cho dựng cổng thành Hoành Sơn Quan (cổng trời trên đỉnh đèo) để kiểm soát người qua lại. Công trình vẫn tồn tại cho đến ngày nay, trở thành chứng tích của vùng đất hiểm yếu.
Trước khi hầm Đèo Ngang đưa vào khai thác năm 2004, mọi phương tiện muốn vượt dãy Hoành Sơn đều phải men theo con đường đèo dài khoảng 6km trên trục quốc lộ 1A cũ, uốn lượn quanh sườn núi với nhiều khúc cua gấp và luôn tiềm ẩn nguy hiểm.
Năm 2000, trong quá trình mở rộng tuyến đường, nhóm công nhân thi công tại khu vực phường Kỳ Nam, thị xã Kỳ Anh cũ (nay thuộc phường Hoành Sơn, Hà Tĩnh) bất ngờ phát hiện tấm bia đá cổ còn khá nguyên vẹn. Hiện vật nhanh chóng thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu bởi hình thức tạo tác công phu và dấu ấn lịch sử hiếm có.
Tấm bia được đục đẽo từ đá nguyên khối, cao 113cm, rộng 55cm, dày 20cm. Một mặt khắc chữ Hán cùng hoa văn trang trí tinh xảo, thể hiện trình độ cao của nghệ nhân xưa.
Sau khi phát hiện, hiện vật được đưa về lưu giữ tại các cơ quan của thị xã Kỳ Anh cũ. Đến ngày 5/5/2016, Bảo tàng tỉnh Hà Tĩnh đã sưu tầm, đưa tấm bia này về bảo quản nhằm phát huy giá trị lâu dài.
Qua nghiên cứu, ông Trần Phi Công, Phó Giám đốc Bảo tàng tỉnh Hà Tĩnh, cho biết hoa văn của tấm bia tập trung chủ yếu tại phần trán và diềm thân (chạy dọc 2 bên của thân bia).
Phần trán được chạm khắc đề tài hổ phù nổi bật giữa mây cuộn cách điệu, tạo hình dữ dằn với mũi lớn, phần lông dày và râu uốn cong, thân cùng chân cách điệu như vảy cá, móng vuốt vươn ra 2 phía. Khung trang trí bao quanh thân bia phủ kín họa tiết hoa cúc, được chạm khắc công phu.
Giữa mặt bia có khắc chìm bài thơ chữ Hán "Quá Hoành Sơn quan" gồm 76 chữ, thể chân thư, bố cục thành 7 dòng, đọc từ trên xuống dưới, từ phải sang trái. Bên phải ghi bài thơ ngự chế, bên trái khắc dòng chữ nhỏ chú thích về thời gian.
Phó Giám đốc Bảo tàng tỉnh Hà Tĩnh cho hay thông tin nêu trên giúp xác định niên đại, bối cảnh lịch sử và khẳng định giá trị hiện vật.
Và bài thơ "Quá Hoành Sơn quan" đã được phiên âm như sau:
Quá Hoành Sơn quan
Nhất đái miên hoành hạn tải sơn
Quyển liên khởi phục hải tân gian
Vệ Nam củng Bắc phân nghiêm tấn
Lịch cổ lai kim tác hiểm quan
Huề lũy bất tu đàm vãng sự
Trùng Man tín khả nhậm cao phan
Thê thiên nghiễm thụ thanh nhi thúy
Bán lĩnh phi vân khứ phục hoàn
Ngự chế thi nhất thủ
Thiệu Trị niên thập nhất nguyệt cát nhật cung thuyên.
Từ nội dung trên bia đá, ông Trần Phi Công khẳng định vua Thiệu Trị (1807-1847, con trưởng vua Minh Mạng), vị hoàng đế thứ ba của triều Nguyễn, chính là tác giả của bài thơ.
Theo ông Trần Phi Công, nhà vua vốn say mê thi ca, để lại nhiều tập thơ, trong đó có "Ngự chế Bắc hành thi tập". Bài thơ "Quá Hoành Sơn quan" sáng tác tháng 11/1842 và "Hồng Lĩnh" ra đời tháng 12 cùng năm, đều được vua Thiệu Trị viết khi di chuyển qua mảnh đất Hà Tĩnh trong chuyến tuần du ra Bắc.
Mỗi lần sau khi sáng tác, vua lệnh cho quan lại địa phương khắc thơ vào đá để dựng bên đường. Một trong những tấm bia ấy từng đặt tại vách núi Hoành Sơn rồi bị vùi lấp theo thời gian.
Không chỉ riêng vua Thiệu Trị, nhiều vị vua như Gia Long vào năm 1804, vua Minh Mạng năm 1821 và vua Khải Định năm 1918 cũng từng thực hiện các chuyến Bắc tuần nhằm kế thừa sự nghiệp, kiểm tra quan lại và thăm hỏi dân chúng.
Với vua Thiệu Trị, chuyến đi diễn ra chỉ một năm ngay sau khi đăng quang mang ý nghĩa củng cố và khẳng định quyền lực vương triều, thu nạp nhân tài, thể hiện sự quan tâm tới đời sống dân chúng, tôn vinh các giá trị văn hóa truyền thống.
Đứng trước cổng Hoành Sơn Quan cổ kính, rêu phong, giữa cảnh non nước, mây trời hùng vĩ chắn ngang biển lớn, nhà vua xúc động trước dấu tích tiền nhân và cảnh sắc thiên nhiên, từ đó viết nên những vần thơ khắc ghi trên bia đá.
Phó Giám đốc Bảo tàng tỉnh Hà Tĩnh cho biết thêm rằng dãy núi Hoành Sơn từ lâu trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều tao nhân mặc khách (người trí thức, văn nhân, thi sĩ khi xưa).
Thời Trần, quan đại thần Phạm Sư Mạnh (1300-1384) từng sáng tác thơ chữ Hán khi theo vua Trần Duệ Tông qua đây, tác phẩm này được khắc trên chuông chùa Rối (nay thuộc xã Cẩm Hưng, Hà Tĩnh).
Sau đó còn có các bài thơ "Qua Đèo Ngang" của vua Lê Thánh Tông (1460-1497); "Đăng Hoành Sơn vọng hải" của Ngô Thì Nhậm (1746-1803, danh sĩ, nhà văn, nhà chính trị và ngoại giao kiệt xuất thời Hậu Lê - Tây Sơn); "Qua Đèo Ngang" của Bà Huyện Thanh Quan (1805-1848); "Đăng Hoành Sơn" của nhà thơ Cao Bá Quát (1808-1855),…
Để gìn giữ cổ vật quý hiếm này, những năm gần đây, Bảo tàng tỉnh Hà Tĩnh triển khai nhiều biện pháp nghiệp vụ. Tấm bia được lưu giữ trong khu nhà bảo quản, hạn chế va đập và tác động môi trường. Công tác bảo tồn ưu tiên giữ nguyên hiện trạng, đặc biệt đối với phần chữ Hán vốn dễ bị hư hại.
"Các giải pháp trên không chỉ giúp kéo dài tuổi thọ hiện vật mà còn hướng tới việc trưng bày tại vị trí xứng đáng trong nhà trưng bày mới của Bảo tàng Hà Tĩnh đang xây dựng. Tại đó, tấm bia sẽ tiếp tục kể câu chuyện về chuyến ngự giá Bắc tuần, cảm hứng thi ca của bậc quân vương và dãy Hoành Sơn hùng vĩ với Đèo Ngang nổi tiếng trong văn chương", ông Trần Phi Công nhấn mạnh.
