Công nghiệp quốc phòng Ukraine bùng nổ: Từ thủ công đến đại nhảy vọt

Tại một nhà hàng sang trọng ở trung tâm Kiev, các nhà phân tích quốc phòng, tư vấn và nhà sản xuất vũ khí đã tụ họp trong một sự kiện do Skadi Law tổ chức.

Damien Magrou, đối tác quản lý và đồng sáng lập của Skadi Law, chia sẻ với Kyiv Independent: "Quy mô miếng bánh đang tăng lên, và có việc làm cho tất cả mọi người - hệ sinh thái quốc phòng Ukraine có rất nhiều thứ để cung cấp".

Từ những kỹ sư công nghệ thông tin chế tạo UAV thô sơ tại nhà, ngành công nghiệp này đã phát triển nhanh chóng, bước vào giai đoạn hợp nhất, với sự xuất hiện của các công ty lớn hơn, chuyên nghiệp hơn, thu hút đầu tư và mở rộng quy mô sản xuất. "Những gì tôi thấy là một thị trường đang trưởng thành - mọi thứ đều chỉ theo hướng đó", ông Magrou nhận định.

Với 4 năm chiến tranh toàn diện và cuộc chiến mới ở Iran, sự tăng trưởng này có thể đặt nền móng để ngành công nghiệp quốc phòng trở thành trụ cột của nền kinh tế hậu chiến của Ukraine.

Dấu hiệu của sự chuyển đổi nhanh chóng

Một loạt các thỏa thuận gần đây chỉ ra sự chuyển đổi đang diễn ra nhanh chóng:

Thứ nhất, tháng 3, công ty khởi nghiệp AI máy bay không người lái Swarmer trở thành công ty công nghệ quốc phòng Ukraine đầu tiên niêm yết trên NASDAQ.

Thứ hai, nhà sản xuất máy bay không người lái Interceptor General Cherry ký các thỏa thuận về địa điểm sản xuất tại Mỹ.

Thứ ba, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky ký các thỏa thuận quốc phòng 10 năm với ba quốc gia Vùng Vịnh.

Thứ tư, công ty lưỡng dụng Sine Engineering được chọn là dự án đầu tiên của Quỹ Đầu tư Tái thiết Mỹ - Ukraine, báo hiệu sự coi trọng ngày càng tăng của Washington đối với lĩnh vực công nghệ quốc phòng từ Ukraine.

Tuy nhiên, vẫn còn nhiều câu hỏi quan trọng về các hạn chế xuất khẩu, biên lợi nhuận và sự can thiệp của chính phủ, tất cả đều có thể cản trở sự phát triển trong tương lai.

Một công ty quốc phòng giấu tên chia sẻ với Kyiv Independent: "Tôi sẽ làm mọi thứ để không chuyển ra nước ngoài. Nếu bạn hỏi tôi 1 hoặc 2 năm trước, tôi sẽ nói không, nhưng bây giờ tôi đang nghĩ về điều đó. Tôi muốn phát triển, nhưng chúng tôi có những hạn chế này về biên lợi nhuận, đầu tư nghiên cứu và phát triển, và đầu tư nước ngoài. Thu hút đầu tư vào Anh dễ dàng hơn nhiều so với Ukraine".

Từ sản xuất thủ công đến bước nhảy vọt khổng lồ

Thị trường công nghệ quốc phòng của Ukraine, vốn lạc hậu và thiếu vốn đầu tư trước năm 2022, đã được Trường Kinh tế Kyiv (KSE) định giá 6,8 tỷ USD trong năm nay - gấp khoảng 6 lần so với năm 2021.

Theo một số ước tính, số lượng các công ty quốc phòng tư nhân hiện nay lên tới 1.200 - hơn gấp đôi so với năm 2023 - với khả năng sản xuất vũ khí trị giá 50 tỷ USD.

Ukraine đã sản xuất khoảng 4,5 triệu UAV - tăng từ 300.000 chiếc vào năm 2023 - hầu hết là loại góc nhìn thứ nhất (FPV) cỡ nhỏ. Trong khi đó, Mỹ, quân đội giàu nhất thế giới, chỉ có kế hoạch sản xuất 300.000 UAV cỡ nhỏ trong 2 năm.

Các chương trình tăng tốc và ươm tạo như nền tảng Brave1 do chính phủ hậu thuẫn đã đóng vai trò trung tâm trong sự tăng trưởng đó, giúp các công ty như TAF Industries mở rộng sản xuất lên hơn 80.000 UAV mỗi tháng.

Từng phụ thuộc rất nhiều vào các đối tác nước ngoài về vũ khí, các công ty Ukraine đã chiếm 82% số nhà cung cấp cho quân đội vào năm ngoái - một bước nhảy vọt khổng lồ so với 46% vào năm 2024 - cung cấp hơn một nửa số vũ khí cho quân đội.

Tuy nhiên, Jan-Erik Saarinen, đồng sáng lập kiêm CEO của Double-Tap Investments, một công ty đầu tư công nghệ quốc phòng được thành lập vào năm 2024, cho biết chỉ có vài chục công ty thực sự sẵn sàng đưa sản phẩm ra thị trường, và chỉ một số ít công ty chiếm 80% tổng sản lượng UAV.

Sự tập trung đó đã tạo tiền đề thúc đẩy quá trình hợp nhất, với các công ty lớn mua lại các công ty nhỏ hơn và các công ty sáp nhập. Điều này có nghĩa là một số doanh nghiệp sẽ biến mất khỏi thị trường, nhưng kết quả là các công ty lớn hơn, có giá trị hơn có khả năng hấp thụ các khoản đầu tư lớn hơn 20 triệu USD, điều mà 2 năm trước đây là không thể, ông Saarinen phân tích.

Một thị trường tập trung hơn cũng phù hợp với nỗ lực của Bộ Quốc phòng Ukraine nhằm thu hẹp cái mà họ gọi là "vườn thú UAV" và loại bỏ các công ty hoạt động kém hiệu quả. Điều này cũng đưa Ukraine gần hơn với nhiều quốc gia châu Âu, nơi thường có một vài nhà sản xuất vũ khí nổi bật.

Quá ít lựa chọn

Tuy nhiên, nhiều người trong ngành không hài lòng với việc chỉ một nhóm nhỏ các công ty chiếm ưu thế. Một số người phàn nàn rằng các hợp đồng lớn của nhà nước chỉ thuộc về một số ít công ty "có quan hệ với chính phủ", phần còn lại chỉ được nhận những miếng bánh nhỏ.

Ngành này có nguy cơ trở thành một vũng lầy của giới tài phiệt, nơi việc mở rộng ảnh hưởng cá nhân quan trọng hơn việc kinh doanh tốt, họ nói.

Trong khi đó, các công ty đang bị mắc kẹt trong tình trạng thiếu vốn, bị ràng buộc phải bán hàng cho quân đội Ukraine với tỷ suất lợi nhuận tối đa 25%, trong khi Kiev dường như không mấy mặn mà với việc nới lỏng các quy định kiểm soát xuất khẩu để bán hàng ra nước ngoài.

Một công ty công nghệ quốc phòng giấu tên bày tỏ: "Chúng tôi không thể phát triển hoặc đầu tư vào nghiên cứu và phát triển, và điều này càng trở nên tồi tệ hơn do các hạn chế xuất khẩu. Nếu chúng tôi được phép bán hàng ra nước ngoài và vượt qua giới hạn tỷ suất lợi nhuận này, điều đó có thể rất có lợi".

Sản phẩm quốc phòng Ukraine sắp "đắt như tôm tươi"?

Bất chấp những hạn chế về xuất khẩu và lợi nhuận, đầu tư đã tăng vọt từ 28,7 triệu USD vào năm 2024 lên 129 triệu USD vào năm ngoái, được thúc đẩy mạnh mẽ bởi vốn nước ngoài, theo KSE. Con số thực tế có thể cao hơn nhiều, nhưng các giao dịch thường không được tiết lộ vì lý do an ninh.

Các nhà đầu tư chủ yếu đang hỗ trợ các xu hướng trong lĩnh vực phần mềm của Ukraine, ông Saarinen chia sẻ. Trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ không người lái cho phép phi công điều khiển nhiều phương tiện đang "cực kỳ được ưa chuộng hiện nay", ông nói.

Các nhà thầu lớn có thể sớm bắt đầu mua lại các công ty khởi nghiệp "sáng tạo và linh hoạt" của Ukraine có kinh nghiệm thực chiến trong bối cảnh chiến tranh liên tục thay đổi, ông nói thêm.

Bước đột phá nổi bật là Swarmer, công ty công nghệ quân sự đầu tiên của Ukraine niêm yết trên NASDAQ vào tháng 3. Cổ phiếu của công ty đã tăng hơn 48% kể từ khi ra mắt vào tháng trước, chỉ ra rằng sự quan tâm của nhà đầu tư đối với công nghệ quốc phòng Ukraine.

Tuần trước, công ty máy bay không người lái Terra Drone có trụ sở tại Tokyo đã trở thành công ty Nhật Bản đầu tiên đầu tư và hợp tác với một nhà sản xuất công nghệ quốc phòng của Ukraine - Amazing Drones. Công ty Nhật Bản muốn mở rộng quy mô sản xuất máy bay không người lái đánh chặn của Ukraine.

Một số thỏa thuận với các công ty Mỹ cũng đã được đàm phán vào tháng trước trong chuyến tham quan châu Mỹ của Brave1. Cùng với 17 công ty hàng đầu khác, bao gồm General Cherry, Sine Engineering và TAF Industries, Ukraine đã trưng bày công nghệ đánh chặn, tác chiến điện tử và công nghệ bầy đàn.

Brave1 nói rằng chi tiết sẽ không được công bố cho đến tháng 9.

Những tên tuổi lớn cũng đang tham gia vào lĩnh vực này. Đồng sáng lập Netflix, Reed Hastings, đã gia nhập UA1, một quỹ đầu tư mạo hiểm liên doanh Mỹ - Ukraine hỗ trợ đổi mới vũ khí của Ukraine. Quỹ này đặt mục tiêu huy động 50 triệu USD trong vòng đầu tiên.

Các nhà đầu tư cũng đang cân nhắc cách công nghệ này có thể được sử dụng trong môi trường dân sự, ông Saarinen nói. Ông nói thêm rằng có rất nhiều niềm tin vào các kỹ sư Ukraine rằng sau chiến tranh, họ sẽ có thể chuyển hướng từ việc cứu sống người trên tiền tuyến sang giải quyết các vấn đề dân sự.

Nhưng để ngành công nghệ quốc phòng phát triển mạnh mẽ sau chiến tranh, Ukraine cần giữ chân lực lượng lao động lành nghề, bà Nataliia Mykolska, giám đốc điều hành của Diia.City United, cho biết.