"Đại phẫu" đô thị: Từ những ngõ nhỏ "nghẹt thở" đến giấc mơ an cư phồn vinh

Có lẽ không có gì đặc trưng cho đô thị Việt Nam bằng những con ngõ nhỏ đến mức hai chiếc xe máy tránh nhau cũng phải khéo léo như một màn trình diễn xiếc, và những ngôi nhà hình bao diêm xếp chồng lên nhau như những khối Lego được lắp ghép vội vàng trong một buổi chiều lười biếng.

Chúng ta thường yêu cái sự lắt léo ấy, gọi đó là hồn cốt của phố phường, là nơi lưu giữ những kỷ niệm về tiếng rao đêm hay mùi phở thơm nồng nàn từ đầu hẻm. Thế nhưng, nếu gạt đi lớp sương mù lãng mạn ấy, chúng ta sẽ thấy một thực tại trần trụi rằng những đô thị lớn như Hà Nội hay TP.HCM đang thực sự nghẹt thở trong chính cái “hồn cốt” mà mình tự hào.

Đã đến lúc chúng ta cần một cuộc đại phẫu, một cú hích thực sự quyết liệt theo kiểu “đập đi xây lại”, thay vì cứ mải mê dán những miếng băng cá nhân nhỏ xíu lên một cơ thể đang cần được tái sinh hoàn toàn.

Ngày 27/1, tại kỳ họp thứ 31, HĐND TP Hà Nội đã thông qua Nghị quyết về các nội dung chính của Quy hoạch tổng thể Thủ đô với tầm nhìn 100 năm – một dấu mốc quan trọng, mở ra giai đoạn phát triển mới cho Thủ đô. Quy hoạch xác lập vị thế Hà Nội là hạt nhân dẫn dắt vùng Đồng bằng sông Hồng và cả nước, định hình Thủ đô “Văn hóa – Bản sắc – Sáng tạo”. Và theo đó, dự kiến nhiều người dân, hộ dân sinh sống trong phạm vi đường vành đai 3 sẽ được bố trí lại chỗ ở, tái định cư tại chỗ để phục vụ quá trình tái cấu trúc đô thị quy mô lớn của Thủ đô.

Dũng cảm “đập đi xây lại” một cách đồng bộ

Mười năm trước, khi tôi bắt đầu viết những bài đầu tiên về việc cần thiết san phẳng những khu dân cư lụp xụp để xây dựng lại từ đầu, nhiều người bảo tôi viển vông, thậm chí là cực đoan. Nhưng hãy nhìn vào con số dự báo 20 triệu dân cho Hà Nội (năm 2050), bạn sẽ thấy rằng nếu không làm bây giờ, chúng ta sẽ nhìn thấy những khu “ổ chuột khổng lồ” quy mô châu lục trong tương lai không xa.

Văn hóa xe máy, vốn dĩ là hệ quả của một tầm nhìn quy hoạch quá kém, đã trói buộc chúng ta vào những con ngõ chỉ rộng chưa đầy 2 m. Chúng ta không thể sửa chữa một cái sai bằng cách cơi nới nó thêm vài centimet. Cách duy nhất để giải quyết cơn ác mộng ngõ ngách – nơi ánh nắng mặt trời là một thứ xa xỉ phẩm và xe cứu hỏa chỉ biết đứng nhìn từ xa khi có biến – chính là lòng dũng cảm để bắt đầu lại từ một mặt bằng sạch.

Thực tế đã chứng minh rằng cách làm cũ – tức là cứ mỗi khi tắc đường lại mang tiền ra đền bù để mở rộng thêm một chút – là một sự lãng phí khủng khiếp và để lại những hệ lụy nhãn tiền. Hãy nhìn vào những “con đường đắt nhất hành tinh” tại Hà Nội hay TPHCM, nơi Nhà nước phải bỏ ra hàng nghìn tỷ đồng chỉ cho vài km đường. Kết quả thu lại là gì? Đó là những cảnh quan lem nhem, nhếch nhác đến tội nghiệp.

Khi con đường mới mở ra, những ngôi nhà cũ bị cắt xén trở thành những căn nhà “siêu mỏng, siêu méo”, có nơi chỉ dày chưa đầy một mét nhưng vẫn cố ngoi lên vài tầng để chiếm mặt tiền kinh doanh. Những “quái thai” kiến trúc này không chỉ làm xấu bộ mặt đô thị mà còn tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn cực cao. Chúng ta tốn một núi tiền để có một con đường rộng hơn, nhưng đổi lại là một dải phố nham nhở như “hàm răng sún”, nơi những căn nhà méo mó đứng tựa vào nhau để tồn tại. Đó không phải là phát triển đô thị, đó là sự chắp vá vô vọng.

Trong khi đó, nếu chúng ta chọn cách “đập đi xây lại” một cách đồng bộ, người dân mới thực sự là những người hưởng lợi nhiều nhất trong cuộc chơi này.

Hãy tưởng tượng một kịch bản đầy hào hứng: chúng ta sẽ giữ lại những khu phố cổ mang giá trị lịch sử thực sự – nơi lưu giữ linh hồn của thời gian – còn lại hãy tái cấu trúc theo kiểu “cuốn chiếu” quy mô lớn. Cư dân trong những con ngõ sâu hun hút sẽ được mời lên những tầng cao rực rỡ nắng gió, đảm bảo đúng tinh thần “người dân bị thu hồi đất có chỗ ở mới, nhưng ngay trong khu vực có điều kiện sống và thu nhập bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ”.

Hãy thử làm một phép tính công bằng đơn giản về giá trị tài sản: nếu anh đang có một ngôi nhà 50m² trong ngõ sâu, đi lại chật chội, môi trường ẩm thấp, hãy cấp cho anh một căn hộ chung cư hiện đại diện tích 100 m² ngay tại khu vực anh đang sinh sống.

Xin nhấn mạnh yếu tố “tại chỗ” để người dân không bị xáo trộn nếp sinh hoạt hằng ngày. Với công thức “một đổi hai” này, tài sản của người dân không hề mất đi mà còn tăng giá trị. Từ một căn nhà trong ngõ sâu chật hẹp, rất khó thanh khoản, người dân bỗng chốc sở hữu một tài sản thực có giá trị cao, dễ dàng vay vốn ngân hàng hoặc chuyển nhượng.

Đây chính là cách chúng ta biến “vốn chết” trong đất ngõ thành “vốn sống” lưu thông trong nền kinh tế. Sự chênh lệch diện tích và chất lượng sống chính là món quà mà quy hoạch mang lại – nơi thừa thiếu thì bù trừ một cách sòng phẳng và văn minh – giúp người dân bước thẳng vào tầng lớp trung lưu với một vị thế và môi trường sống hoàn toàn khác.

Vấn đề tiếp theo được đặt ra: nhiều người sẽ lo lắng về sinh kế, vì người Việt vốn quen với kinh tế vỉa hè, quen với việc mở cửa ra là có thể kiếm sống từ cốc trà đá, bát bún riêu đến gói kẹo lạc. Vậy thì bài toán nhà phố thương mại (shophouse) chính là lời giải cực kỳ thấu đáo.

Những hộ gia đình đang sở hữu nhà mặt đường hiện hữu sẽ được ưu tiên nhận các căn shophouse hai tầng ở vị trí đắc địa trong khu đô thị mới. Họ vẫn kinh doanh, nhưng trong một không gian tốt hơn, tiếp cận lượng khách hàng tập trung và văn minh hơn, thay vì phải hít khói bụi từ những dòng xe máy kẹt cứng ngay sát nồi nước dùng.

Về phía doanh nghiệp tham gia tái cấu trúc đô thị, họ sẽ không làm từ thiện – và chúng ta cũng không cần họ làm từ thiện. Hãy trả cho họ quỹ đất tương đương với chi phí xây dựng hoặc một phần quỹ căn hộ để họ bán thương mại, thu hồi vốn và tạo lợi nhuận.

Giả sử một khu đất 3ha (30.000m²) cần giải tỏa, diện tích để xây dựng một tổ hợp cao tầng hiện đại – đủ đáp ứng cả nhu cầu tái định cư lẫn kinh doanh thương mại – chỉ cần khoảng 5.000m². Sau khi trừ đi 15% diện tích cho các con đường, ngõ hiện hữu đã bị xóa bỏ, phần diện tích còn lại – chiếm tới hơn 80% quỹ đất – sẽ được dùng hoàn toàn cho hạ tầng công cộng.

Đó sẽ là những đại lộ thênh thang sáu làn xe, là những công viên xanh mướt với hồ điều hòa, là trường học, bệnh viện và những bãi đỗ xe ngầm thông minh đáp ứng đủ nhu cầu của người dân.

Người dân sẽ không còn phải chịu cảnh ngập lụt mỗi khi trời mưa, không còn phải lo lắng về việc dây điện chằng chịt như mạng nhện trên đầu. Quan trọng hơn cả, con em họ sẽ có không gian để chạy nhảy, người già có chỗ để tập thể dục và hít thở không khí trong lành ngay dưới chân nhà mình. Điều này tạo nên bước nhảy vọt về chất lượng sống mà không một cuộc cải tạo nhỏ lẻ nào có thể mang lại được.

Dự án cải tạo sông Hồng nên được coi là một cuộc thử nghiệm lý tưởng cho tư duy này. Nếu chúng ta có thể làm đẹp cảnh quan hai bờ sông, biến những khu dân cư tự phát, lấn chiếm, lổn nhổn thành những dải đô thị hiện đại, xanh mát, đó sẽ là minh chứng hùng hồn nhất để thuyết phục người dân ở các khu vực khác.

Thực hiện công bằng xã hội

Nhìn rộng ra, đây không chỉ là câu chuyện về xây dựng, mà là câu chuyện về sự công bằng xã hội. Tại sao chỉ những người có tiền mới được ở trong những khu đô thị hiện đại, còn đông đảo cư dân phải chịu cảnh sống trong những ngõ ngách xập xệ, thiếu tiện ích và an toàn tối thiểu?

Việc “đập đi xây lại” chính là cách Nhà nước, người dân và doanh nghiệp chung tay mang lại sự công bằng đó.

Người dân nhường đất cho quy hoạch và họ xứng đáng được nhận lại một không gian sống tốt hơn gấp nhiều lần. Khi diện tích xây dựng được thu nhỏ lại và đẩy lên cao, chúng ta sẽ có không gian để “thở”.

Chúng ta đang ở thế kỷ XXI, với công nghệ xây dựng và quản trị vượt trội, không có lý do gì để tiếp tục đi vào lối mòn của việc sửa chữa vụn vặt. Đừng để cảnh quan đô thị tiếp tục bị băm nát bởi những tư duy cũ kỹ và những lợi ích ngắn hạn.

Một cuộc “tổng tiến công” vào các khu vực nhà ở cũ nát, một sự thay thế toàn diện bằng các khu đô thị nén hiện đại chính là con đường duy nhất để chúng ta thực sự có những đô thị đáng sống.

Hãy để mỗi dự án là một minh chứng cho lợi ích của người dân. Hãy bắt đầu ngay từ bây giờ, để biến giấc mơ về những đô thị văn minh thành hiện thực rạng rỡ ngay trước mắt chúng ta – nơi mỗi tấc đất đều được sử dụng hiệu quả và mỗi người dân đều cảm thấy mình đang thực sự được hưởng thành quả của sự phát triển.

Chúng ta không chỉ xây nhà, chúng ta đang xây dựng tương lai cho con cháu mình, để chúng không còn phải hỏi tại sao phố phường lại ngoằn ngoèo và nhếch nhác đến thế. Hãy để sự hiện đại và phồn vinh chạm đến từng hộ dân, biến mỗi khu phố trở thành một biểu tượng của sự thịnh vượng và văn minh.

Đó chính là ý nghĩa cao nhất của việc tái cấu trúc đô thị – một sự tái sinh để vươn cao.

Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!