ESG 2025: Đừng để “dấu chân carbon” thành chấm hết cho đơn hàng xuất khẩu

Trong khi những tiêu chuẩn mới như Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon (CBAM) đang dần định hình lại luật chơi cho các ngành thép, nhôm hay xi măng, nhiều doanh nghiệp Việt vẫn đang nỗ lực tìm điểm cân bằng giữa bài toán kinh doanh ngắn hạn và lộ trình xanh hóa bền vững.

Bên lề cuộc họp vòng chung khảo Diễn đàn ESG Việt Nam, Tiến sĩ Lê Thái Hà, Giám đốc Điều hành Quỹ VinFuture, thành viên Hội đồng cấp cao diễn đàn ESG Việt Nam đã có cuộc trao đổi với phóng viên. Bà thẳng thắn nhìn nhận, chi phí lớn nhất không phải là đầu tư cho ESG, mà là chi phí của việc bị loại khỏi cuộc chơi. 

Khi xanh hóa trở thành điều kiện sống còn để trụ lại chuỗi cung ứng toàn cầu

Với vai trò là thành viên Hội đồng cấp cao Diễn đàn ESG Việt Nam 2025, bà đánh giá thế nào về sự chuyển dịch nhận thức của doanh nghiệp Việt Nam đối với ESG trong năm vừa qua? Liệu chúng ta đã thực sự bước qua giai đoạn “nhận thức” để sang giai đoạn “hành động” quyết liệt chưa?

- Trong khoảng một năm trở lại đây, tôi nhận thấy nhận thức của doanh nghiệp Việt Nam về ESG đã có bước chuyển khá rõ rệt. ESG không còn chỉ được nhìn nhận như một khái niệm mang tính định hướng hay truyền thông, mà ngày càng gắn với yêu cầu cụ thể từ thị trường, đối tác và nhà đầu tư.

Tuy nhiên, chúng ta mới đang ở giai đoạn đầu của quá trình chuyển từ “nhận thức” sang “hành động”. Nhiều doanh nghiệp đã bắt đầu triển khai, nhưng mức độ còn khác nhau. Việc hành động một cách đồng bộ, có chiều sâu và gắn với chiến lược dài hạn vẫn là thách thức trong thời gian tới.

Chủ đề của Diễn đàn ESG Việt Nam 2025 là “Khoa học công nghệ và động lực cho phát triển bền vững”. Theo bà, khoa học công nghệ (như AI, Big Data) đang đóng vai trò cụ thể như thế nào trong việc giúp doanh nghiệp giải bài toán “kép”: Vừa tăng trưởng kinh tế, vừa đảm bảo các chỉ số xanh?

- Khoa học công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn, đang đóng vai trò rất thực chất trong việc hỗ trợ doanh nghiệp giải bài toán tăng trưởng đi đôi với phát triển bền vững.

Cụ thể, công nghệ giúp doanh nghiệp đo lường và theo dõi chính xác hơn mức tiêu thụ tài nguyên và phát thải; tối ưu hóa quy trình sản xuất, logistics, năng lượng; và tăng tính minh bạch trong quản trị chuỗi cung ứng.

Nhờ đó, ESG không chỉ là mục tiêu môi trường hay xã hội, mà trở thành một phần của nâng cao hiệu quả quản trị và năng suất dài hạn.

Bà từng nhận định rằng ESG và chuyển đổi xanh hiện nay là “cuộc chơi buộc phải tham gia”. Vậy đối với những doanh nghiệp vẫn coi ESG là “cuộc chơi của người giàu” hoặc chỉ dành cho các tập đoàn lớn, bà có thông điệp phản biện nào mạnh mẽ nhất gửi đến họ?

- Tôi cho rằng ESG không còn là lựa chọn mang tính tự nguyện, mà đang trở thành điều kiện tham gia thị trường. ESG không phải “cuộc chơi của người giàu”, mà là yêu cầu tất yếu đối với những doanh nghiệp muốn duy trì vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Thực tế cho thấy, chi phí lớn nhất không phải là chi phí đầu tư cho ESG, mà là rủi ro bị mất đơn hàng, bị hạn chế tiếp cận vốn hoặc bị loại khỏi chuỗi giá trị khi không đáp ứng tiêu chuẩn.

Bà có cảnh báo rằng nếu không thích ứng kịp với cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM - do EU ban hành), chi phí xuất khẩu của các ngành như thép, nhôm, xi măng có thể tăng từ 5-30%. Con số này là một cú sốc lớn vào biên lợi nhuận. Vậy theo bà, các doanh nghiệp SME (vừa và nhỏ) với nguồn lực hạn chế cần ưu tiên “xuống tiền” vào khâu nào trước tiên để giảm thiểu rủi ro này?

- Với các doanh nghiệp vừa và nhỏ, tôi cho rằng ưu tiên trước tiên nên là năng lực đo lường và quản trị dữ liệu phát thải. Việc xây dựng hệ thống theo dõi tiêu thụ năng lượng, nguyên liệu và xác định phát thải theo sản phẩm sẽ giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong tuân thủ CBAM.

Song song với đó, doanh nghiệp cần rà soát lại chuỗi cung ứng đầu vào, bởi phát thải gián tiếp thường chiếm tỷ trọng đáng kể. Đây là những khoản đầu tư ban đầu nhưng mang tính nền tảng và giúp giảm rủi ro trong trung hạn.

Việt Nam trong cuộc đua “xanh” với Thái Lan, Ấn Độ

Ngoài câu chuyện thuế phí, bà đã từng nhắc đến nguy cơ doanh nghiệp Việt bị “loại khỏi cuộc chơi” khi các đối tác EU thay thế nhà cung cấp. Bà đánh giá thế nào về tốc độ chuẩn bị của Việt Nam so với các đối thủ cạnh tranh trực tiếp trong khu vực (như Thái Lan, Ấn Độ) trong cuộc đua đáp ứng tiêu chuẩn xanh này?

- Việt Nam, cũng như Thái Lan và Ấn Độ, đều có cơ cấu sản xuất tương đối thâm dụng năng lượng và phát thải. Tuy nhiên, Việt Nam đang chịu áp lực thích ứng lớn hơn trong ngắn hạn do hệ thống đo lường, báo cáo và chuẩn hóa dữ liệu phát thải còn đang trong quá trình hoàn thiện. 

Doanh nghiệp Việt cần đẩy nhanh việc chuẩn hóa dữ liệu, nâng cao năng lực đo lường và minh bạch thông tin để không bị động trước các yêu cầu mới từ thị trường quốc tế"

Tuy nhiên, tôi cũng nhìn thấy lợi thế của Việt Nam ở khả năng thích ứng nhanh khi đã có định hướng rõ ràng. Vấn đề then chốt hiện nay là cần đẩy nhanh việc chuẩn hóa dữ liệu, nâng cao năng lực đo lường và minh bạch thông tin để không bị động trước các yêu cầu mới từ thị trường quốc tế.

- Một trong những rào cản lớn nhất của CBAM là yêu cầu báo cáo phát thải minh bạch và chính xác. Hiện nay, năng lực đo lường và hệ thống dữ liệu (MRV) của đa số doanh nghiệp Việt còn yếu. Theo bà, đâu là “lối tắt” hoặc giải pháp nhanh nhất để doanh nghiệp lấp đầy khoảng trống về dữ liệu này trong ngắn hạn?

Trong ngắn hạn, tôi cho rằng doanh nghiệp không nên cố gắng “làm hoàn hảo ngay”, mà cần làm đúng và làm đủ theo yêu cầu CBAM.

Trước hết, doanh nghiệp nên áp dụng ngay phương pháp tính toán, biểu mẫu và phạm vi phát thải theo đúng hướng dẫn của CBAM, thay vì tự xây dựng các hệ thống báo cáo rời rạc.

Trọng tâm cần đặt vào dữ liệu ở cấp cơ sở sản xuất (installation-level) và theo từng sản phẩm xuất khẩu, vì đây là đơn vị mà EU sử dụng để đánh giá và so sánh.

Trong trường hợp chưa có đủ dữ liệu thực đo, doanh nghiệp có thể sử dụng các giá trị mặc định trong giai đoạn chuyển tiếp, nhưng điều quan trọng là phải coi đây là giải pháp tạm thời.

Song song với đó, doanh nghiệp cần xây dựng lộ trình 12-24 tháng để từng bước chuyển sang dữ liệu đo đạc thực tế, đặc biệt đối với các khâu tiêu thụ năng lượng và nguyên liệu chính.

Theo tôi, một giải pháp thực tế để rút ngắn thời gian và giảm chi phí là tham gia theo cụm ngành, khu công nghiệp hoặc thông qua hiệp hội, nhằm dùng chung tư vấn kỹ thuật, công cụ đo lường và quy trình kiểm chứng dữ liệu.

Cách tiếp cận theo cụm không chỉ giúp doanh nghiệp nhỏ lấp khoảng trống về MRV nhanh hơn, mà còn tạo sự đồng bộ trong toàn chuỗi cung ứng.

Là thành viên Hội đồng cấp cao, bà kỳ vọng gì ở những doanh nghiệp sẽ được vinh danh tại Vietnam ESG Awards 2025? 

- Tôi kỳ vọng các doanh nghiệp được vinh danh tại Vietnam ESG Awards 2025 hội tụ ba yếu tố cốt lõi.

Thứ nhất là cam kết chiến lược rõ ràng, thể hiện ESG không chỉ là một sáng kiến ngắn hạn mà đã được tích hợp vào định hướng phát triển và quản trị rủi ro của doanh nghiệp.

Thứ hai là kết quả có thể đo lường và kiểm chứng, với dữ liệu, chỉ tiêu và tiến độ cụ thể, phản ánh những thay đổi thực chất trong vận hành, sử dụng tài nguyên, phát thải, cũng như các khía cạnh xã hội và quản trị.

Và thứ ba - cũng là yếu tố tôi đặc biệt coi trọng - là tính lan tỏa. Những mô hình ESG được vinh danh cần có khả năng truyền cảm hứng và tạo động lực cho các doanh nghiệp khác trong cùng ngành hoặc chuỗi cung ứng cùng tham gia chuyển đổi, thay vì chỉ là thành công đơn lẻ của một doanh nghiệp.

Xin bà có thể đưa ra lời khuyên cho các doanh nghiệp đang loay hoay giữa “cơm áo gạo tiền” và áp lực “phải xanh hóa” trong tương lai?

- Tôi rất chia sẻ với những khó khăn mà nhiều doanh nghiệp đang đối mặt. Tuy nhiên, tôi cho rằng doanh nghiệp nên tiếp cận ESG một cách thực tế, theo lộ trình và có ưu tiên rõ ràng.

Hãy bắt đầu từ những lĩnh vực vừa giúp giảm chi phí vận hành, vừa giảm rủi ro trong tương lai, như năng lượng, nguyên liệu và quản trị dữ liệu. Khi ESG được gắn với hiệu quả kinh doanh và dòng tiền, quá trình chuyển đổi sẽ trở nên bền vững hơn.

Về dài hạn, ESG không làm doanh nghiệp “gánh thêm gánh nặng”, mà giúp doanh nghiệp đứng vững hơn trong một môi trường cạnh tranh ngày càng khắt khe.

Xin cảm ơn Tiến sĩ đã dành thời gian cho buổi trò chuyện!

Ảnh: Thành Đông