Vì sao có người học kém vẫn giàu, còn người học giỏi lại chật vật mưu sinh?

Bài viết Vợ đăng bài khen chồng "học dốt nhưng thu nhập cao hơn thạc sĩ, kỹ sư"  đã tạo ra nhiều tranh luận trái chiều của độc giả Dân trí.

Điều khiến câu chuyện trở thành tâm điểm tranh cãi không nằm ở mức thu nhập của người chồng, mà nằm ở hai chữ “học dốt” - một cách gọi vừa cảm tính, vừa chạm đến nỗi nhạy cảm sâu xa của xã hội.

Trong một nền văn hóa vẫn xem học tập và bằng cấp là con đường chính danh để đổi đời, cụm từ ấy dễ khiến nhiều người cảm thấy bị tổn thương, thậm chí lo ngại rằng thông điệp “không cần học vẫn có thể giàu” đang được vô tình cổ súy.

Sự phản ứng mạnh mẽ của dư luận, vì thế, không chỉ là phản ứng trước một câu chữ, mà là phản ứng trước nỗi bất an âm thầm về giá trị của việc học trong bối cảnh hiện nay.

Tuy nhiên, nếu gạt cảm xúc sang một bên để nhìn câu chuyện một cách tỉnh táo hơn, điều được phản ánh không phải là sự phủ nhận vai trò của giáo dục, mà là một thực tế xã hội ngày càng rõ nét: bằng cấp và thu nhập không phải lúc nào cũng song hành. Có những người học rất giỏi, đi đúng “con đường chuẩn” của trường lớp, nhưng khi bước ra đời lại chật vật mưu sinh.

Ngược lại, cũng có những người không phù hợp với thước đo học thuật, nhưng lại tìm được chỗ đứng vững vàng bằng kỹ năng nghề nghiệp, kinh nghiệm thực tế và sự bền bỉ.

Câu chuyện ấy, vì vậy, không chỉ khiến người ta tranh cãi, mà buộc xã hội phải tự vấn: chúng ta đang đánh giá con người bằng tiêu chí nào và liệu đã đủ công bằng với những giá trị nằm ngoài khuôn khổ bằng cấp hay chưa?

Khi học giỏi không đồng nghĩa với kiếm được nhiều tiền

Trong suy nghĩ truyền thống của nhiều gia đình Việt Nam, học giỏi từ lâu được xem như “tấm vé vàng” dẫn tới một tương lai ổn định. Cha mẹ chắt chiu từng đồng, dành những năm tháng tốt nhất của con cái cho việc học, với niềm tin giản dị nhưng bền bỉ: điểm số cao sẽ mở cánh cửa vào trường tốt, trường tốt sẽ dẫn đến công việc tốt, và công việc tốt tất yếu mang lại thu nhập đủ đầy. Chuỗi kỳ vọng ấy đã nâng đỡ không biết bao thế hệ, trở thành kim chỉ nam cho hành trình lập thân, lập nghiệp.

Thế nhưng, không khó để bắt gặp những cử nhân, thạc sĩ bước ra từ giảng đường với bảng điểm đẹp, nhưng khi bước vào thị trường lao động lại chấp nhận những công việc có mức lương chỉ vừa đủ trang trải sinh hoạt tối thiểu. Nhiều người làm việc cật lực suốt nhiều năm, nhưng thu nhập vẫn giậm chân tại chỗ, khó tích lũy, khó mơ đến sự ổn định lâu dài.

Trong khi đó, không ít người làm nghề kỹ thuật, dịch vụ, sản xuất nhỏ hay kinh doanh tự do - những con đường từng bị coi là “kém danh giá” - lại có thể tạo ra mức thu nhập cao hơn, thậm chí vượt xa những người có học vị cao.

Nguyên nhân trước hết nằm ở quy luật cung - cầu của thị trường lao động. Trong nhiều năm, không ít ngành nghề được đào tạo một cách ồ ạt, số lượng cử nhân, thạc sĩ tăng nhanh hơn nhiều so với nhu cầu sử dụng thực tế. Khi nguồn cung vượt quá cầu, sự cạnh tranh trở nên gay gắt, và hệ quả tất yếu là thu nhập bị kéo xuống.

Ngược lại, những nghề đòi hỏi kỹ năng thực hành cao, cường độ lao động lớn, áp lực nặng nề hoặc cần thời gian dài để tích lũy tay nghề lại rơi vào tình trạng thiếu hụt lao động. Trong bối cảnh ấy, mức thu nhập được thị trường điều chỉnh theo hướng ưu ái hơn cho những người thực sự làm được việc, bất kể họ có hay không những tấm bằng hào nhoáng.

Bên cạnh yếu tố cung - cầu, còn tồn tại một khoảng cách không nhỏ giữa thành tích học tập trong nhà trường và năng lực làm việc ngoài đời thực. Học giỏi ở lớp học thường đồng nghĩa với khả năng tiếp thu kiến thức, làm bài thi tốt, nắm vững lý thuyết. Nhưng môi trường làm việc lại đòi hỏi một hệ kỹ năng khác: khả năng ứng dụng kiến thức vào thực tế, giao tiếp, phối hợp với đồng nghiệp, xử lý tình huống phát sinh, chịu áp lực và thích nghi với thay đổi.

Không ít người học rất tốt khi còn ngồi trên ghế nhà trường, nhưng lại lúng túng trước những yêu cầu rất đời thường của công việc. Chính những hạn chế ấy khiến họ khó tạo ra giá trị nổi trội, và vì thế cũng khó bứt phá về thu nhập.

Đằng sau nghịch lý “học giỏi nhưng thu nhập thấp” không chỉ là câu chuyện cá nhân, mà còn là lời nhắc nhở về một thực tế đang âm thầm diễn ra: tri thức hàn lâm, nếu không đi cùng kỹ năng và khả năng thích nghi, có thể trở nên mong manh trước những biến động của thị trường lao động. Và khi điều ấy xảy ra, sự chật vật của người học giỏi không còn là ngoại lệ, mà dần trở thành một nỗi trăn trở chung của xã hội.

“Học dốt” - một cách gọi cảm tính và thiếu công bằng

Cần thẳng thắn nhìn nhận rằng, việc dùng cụm từ “học dốt” trong câu chuyện nói trên mang tính cảm tính nhiều hơn là phản ánh đúng bản chất vấn đề. Cách gọi ấy xuất phát từ thước đo quen thuộc của trường lớp - nơi năng lực con người thường được quy chiếu qua điểm số, bài kiểm tra và thành tích học tập - chứ không phải là sự đánh giá toàn diện về trí tuệ, khả năng hay giá trị lao động của một cá nhân. Không giỏi theo tiêu chí học thuật không đồng nghĩa với kém cỏi, lại càng không đồng nghĩa với lười biếng hay thiếu nỗ lực.

Thực tế cho thấy, rất nhiều người không phù hợp với môi trường học đường mang nặng tính lý thuyết. Họ không giỏi ghi nhớ dài hạn, không xuất sắc trong các kỳ thi, nhưng lại sở hữu khả năng thao tác nghề nghiệp vượt trội, đôi tay khéo léo, con mắt tinh tường và trực giác nghề nghiệp sắc bén.

Con đường học tập của họ không đi qua những trang giáo trình dày đặc chữ, mà được hình thành từ trải nghiệm, từ va chạm với công việc thật, từ những lần sai để rồi sửa, từ mồ hôi, thất bại và cả sự kiên nhẫn tích lũy qua năm tháng. Đó cũng là một cách học, thậm chí là cách học khắc nghiệt hơn, nhưng lại gắn chặt với đời sống.

Trường hợp người chồng làm nghề đầu bếp trong câu chuyện là một minh họa rõ nét cho thực tế ấy. Thành công của anh không đến từ sự may mắn nhất thời hay kiểu “ăn xổi ở thì”, mà là kết quả của nhiều năm đứng bếp trong áp lực cao, làm việc vào những khung giờ mà phần lớn người khác được nghỉ ngơi, lặp đi lặp lại những thao tác tưởng chừng đơn giản cho đến khi đạt độ thuần thục. Mỗi món ăn đạt chuẩn là sự kết tinh của kỹ năng, kinh nghiệm và kỷ luật nghề nghiệp, chứ không phải sự tình cờ.

Thu nhập mà người lao động ấy có được, vì thế, không phải là sự phủ định giá trị của học tập, mà là minh chứng cho một dạng giá trị khác của tri thức - tri thức nghề nghiệp được tích lũy bằng lao động thực tiễn. Khi xã hội chỉ nhìn vào bằng cấp để đánh giá con người, những giá trị âm thầm ấy dễ bị bỏ quên. Và chính vì vậy, cách gọi “học dốt” không chỉ thiếu công bằng với cá nhân trong câu chuyện, mà còn vô tình làm lu mờ sự thật rằng: có nhiều con đường để học, và cũng có nhiều cách khác nhau để tạo ra giá trị cho xã hội.

Khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu thị trường

Một trong những nguyên nhân sâu xa nhất của nghịch lý “học giỏi nhưng thu nhập thấp” nằm ở sự lệch pha kéo dài giữa hệ thống đào tạo và nhu cầu thực tế của xã hội. Trong nhiều năm, không ít chương trình giáo dục được xây dựng theo logic của tri thức hàn lâm, nặng về lý thuyết, chậm đổi mới trước những biến động nhanh chóng của đời sống kinh tế.

Sinh viên dành phần lớn thời gian để học thuộc, làm bài kiểm tra và hoàn thành chương trình, nhưng khi tốt nghiệp lại đối diện với thực tế phũ phàng: những gì họ biết chưa đủ để làm việc, và họ buộc phải “học lại” từ đầu trong môi trường lao động.

Trong khi đó, thị trường lao động không chờ đợi nhà trường. Công nghệ thay đổi từng ngày, mô hình kinh doanh liên tục dịch chuyển, yêu cầu về kỹ năng ngày càng đa dạng và linh hoạt.

Những năng lực như tư duy giải quyết vấn đề, khả năng thích nghi, kỹ năng giao tiếp, làm việc nhóm, hay thậm chí là kỷ luật lao động và chịu áp lực - vốn giữ vai trò then chốt trong công việc - lại chưa được chú trọng đúng mức trong nhiều chương trình đào tạo. Hệ quả là không ít người học rất giỏi theo “chương trình cũ” lại lúng túng trước yêu cầu mới, trong khi những người học nghề, học qua thực tế, sớm va chạm với công việc lại thích ứng nhanh hơn và dễ tìm được chỗ đứng trên thị trường.

Khoảng cách ấy không chỉ tạo ra sự chênh lệch về thu nhập, mà còn gây ra cảm giác hụt hẫng và mất phương hướng cho người học. Nhiều sinh viên bước ra đời với tâm thế của những người từng được khen ngợi vì thành tích học tập, nhưng lại phải đối diện với cảm giác thua kém khi không đáp ứng được yêu cầu công việc. Sự va đập giữa kỳ vọng và thực tế ấy, nếu kéo dài, có thể làm xói mòn niềm tin vào giá trị của việc học, không chỉ ở người trẻ mà cả ở gia đình và xã hội.

Chính vì vậy, vấn đề đặt ra không chỉ là điều chỉnh một vài chương trình hay môn học, mà là yêu cầu cải cách mang tính hệ thống. Giáo dục cần được kết nối chặt chẽ hơn với đời sống sản xuất và kinh doanh, tăng cường liên kết giữa nhà trường và doanh nghiệp, để người học được tiếp cận sớm với môi trường làm việc thực tế.

Việc đào tạo cần chuyển trọng tâm từ “học để thi” sang “học để làm”, coi trọng kỹ năng, thái độ nghề nghiệp và khả năng thích nghi lâu dài. Đồng thời, hướng nghiệp sớm và tôn trọng sự đa dạng năng lực cá nhân cũng là điều kiện cần thiết để mỗi người trẻ có thể tìm được con đường phù hợp, thay vì phải đi trên một lối mòn chung rồi chật vật tìm cách rẽ ngang khi đã quá muộn.

TS. Vũ Thị Minh Huyền