Lực đẩy giúp TPHCM bứt phá, sớm trở thành đô thị toàn cầu

Sau nhiều năm tăng trưởng có dấu hiệu chững lại, không gian phát triển dần thu hẹp, hạ tầng quá tải và hàng loạt điểm nghẽn kéo dài, TPHCM đang đứng trước yêu cầu phải thay đổi mạnh mẽ để tiếp tục giữ vai trò đầu tàu của cả nước. Trong bối cảnh đó, Nghị quyết 09 về xây dựng và phát triển TPHCM trong kỷ nguyên mới của Bộ Chính trị được xem như một định hướng chiến lược mới, mở thêm dư địa để thành phố bước vào giai đoạn phát triển đột phá.

Ngay trong phần đánh giá thực trạng, Nghị quyết 09 đã nêu rõ tăng trưởng kinh tế của TPHCM “chưa tương xứng với tiềm năng”; chất lượng tăng trưởng, năng suất lao động và năng lực cạnh tranh quốc tế còn hạn chế; một số vấn đề về xã hội và môi trường chưa được giải quyết hiệu quả.

Trao đổi với Dân trí, PGS.TS Vũ Tuấn Hưng, Bí thư Đảng ủy, Viện Trưởng Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ (thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), nhìn nhận sau gần 40 năm đổi mới, chưa khi nào TPHCM đứng trước yêu cầu phải “tự làm mới mình” mạnh mẽ như lúc này.

Nghị quyết 09 của Bộ Chính trị không chỉ mở ra không gian phát triển mới cho siêu đô thị lớn nhất cả nước, mà còn cho thấy tư duy điều hành mới của Trung ương trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng khốc liệt.

“Nếu trước đây, thành phố chủ yếu được nhắc tới với vai trò “đầu tàu kinh tế”, thì với Nghị quyết 09, Bộ Chính trị đặt mục tiêu dài hạn là xây dựng TPHCM thành đô thị toàn cầu, thông minh, hiện đại, ngang tầm với các đô thị phát triển trên thế giới”, PGS.TS Vũ Tuấn Hưng phân tích.

Nhận diện các vấn đề của siêu đô thị

Sau nửa thế kỷ kể từ ngày thành phố chính thức được mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh, TPHCM vẫn là điểm sáng về tốc độ phát triển, về những dòng người không ngừng đổ tới để tìm cơ hội lập nghiệp, về một đô thị không ngủ. Thành phố giữ vai trò trung tâm lớn về kinh tế, văn hóa, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và hội nhập quốc tế; là đầu tàu tăng trưởng, cực phát triển quan trọng của cả nước.

Tuy nhiên, phía sau nhịp chuyển động sôi động ấy, TPHCM cũng đang đối diện những áp lực chưa từng có của một siêu đô thị đã chạm ngưỡng giới hạn của mô hình phát triển cũ.

Với Nghị quyết 09, Bộ Chính trị đặt mục tiêu dài hạn là xây dựng TPHCM thành đô thị toàn cầu, thông minh, hiện đại, ngang tầm với các đô thị phát triển trên thế giới

PGS.TS Vũ Tuấn Hưng dẫn chứng thực tế, những tuyến đường cửa ngõ thường xuyên quá tải, các dự án hạ tầng trọng điểm kéo dài nhiều năm, không gian phát triển dần chật hẹp. Mỗi trận mưa lớn vẫn có thể khiến nhiều khu vực ngập sâu, giao thông tê liệt.

“Áp lực gia tăng dân số cơ học ngày càng lớn trong khi hạ tầng xã hội chưa theo kịp tốc độ đô thị hóa. Không ít doanh nghiệp phản ánh thủ tục còn chồng chéo, thời gian xử lý kéo dài, nhiều nguồn lực chưa được khơi thông hiệu quả”, vị chuyên gia chỉ rõ.

Viện Trưởng Viện Khoa học xã hội vùng Nam bộ dẫn lại, ngay trong Nghị quyết 09, Bộ Chính trị cũng nhìn nhận thẳng thắn rằng sự phát triển của TPHCM “chưa tương xứng với tiềm năng, lợi thế và yêu cầu đặt ra”; các điểm nghẽn về thể chế, hạ tầng, nguồn lực và quản trị đô thị chậm được tháo gỡ; chất lượng tăng trưởng, năng suất lao động và năng lực cạnh tranh quốc tế còn hạn chế; một số vấn đề xã hội và môi trường chưa được giải quyết hiệu quả.

Sau nhiều năm giữ vai trò đầu tàu kinh tế, thành phố giờ đây đứng trước yêu cầu phải chuyển mình mạnh mẽ hơn - không chỉ phát triển nhanh, mà còn phải phát triển sâu hơn, hiện đại hơn và bền vững hơn. Trong bối cảnh cạnh tranh giữa các đô thị lớn ngày càng gay gắt, TPHCM không thể tiếp tục đi lên chỉ bằng lợi thế quy mô dân số, đất đai hay lao động giá rẻ.

Do đó, Nghị quyết 09 đặt ra yêu cầu thành phố phải phát huy vai trò của một đô thị đặc biệt, tiên phong mở đường về mô hình phát triển, thể chế và phương thức quản trị hiện đại. TPHCM cũng được giao trọng trách tạo sức lan tỏa mạnh mẽ hơn cho sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước.

PGS.TS Vũ Tuấn Hưng phân tích, thời gian qua, TPHCM đã được trao nhiều cơ chế đặc thù thông qua các nghị quyết quan trọng như Nghị quyết 98 của Quốc hội về thí điểm cơ chế, chính sách đặc thù, hay các định hướng lớn từ Bộ Chính trị và Quốc hội về vai trò, vị thế của thành phố. Những chính sách này đã góp phần tháo gỡ một số điểm nghẽn về tài chính, đầu tư, quản lý đất đai, tổ chức bộ máy.

Tuy nhiên, các cơ chế hiện nay vẫn mang tính thí điểm, phân tán, thiếu tính hệ thống và chưa đủ độ “mở” để TPHCM phát huy hết tiềm năng của một siêu đô thị. Việc Bộ Chính trị vừa qua đồng ý chủ trương cho TPHCM xây dựng Luật Đô thị đặc biệt và gần nhất là ban hành Nghị quyết 09 về xây dựng, phát triển TPHCM trong kỷ nguyên mới đã giúp siêu đô thị vượt qua giới hạn của cơ chế thí điểm, chuyển sang một khuôn khổ pháp lý ổn định, dài hạn và có tính bao trùm.

“Nghị quyết mới của Bộ Chính trị đã nhận diện trúng và đúng vấn đề mà siêu đô thị với 14 triệu dân đang gặp phải. Sau khi mở rộng địa giới hành chính, thành phố cần một cú hích về thể chế, một định hướng mang tính mở đường để đầu tàu giữ nhịp và về đích. Nghị quyết 09 của Bộ Chính trị là một chủ trương lớn, tiếp thêm động lực cho toàn Đảng bộ, chính quyền và nhân dân thành phố trong kỷ nguyên mới”, PGS.TS Vũ Tuấn Hưng nhận định.

Từ đầu tàu kinh tế tới cửa ngõ ra thế giới

Từ một đô thị từng đi đầu trong công cuộc đổi mới, TPHCM giờ đây được đặt trước một hành trình phát triển dài hơi hơn nhiều thập kỷ. Ngoài các mục tiêu về tốc độ tăng trưởng hay vai trò đầu tàu kinh tế, Nghị quyết 09 còn mở ra khát vọng đưa thành phố bước vào nhóm đô thị cạnh tranh của khu vực và thế giới.

Theo định hướng của Bộ Chính trị, đến năm 2030, TPHCM phải trở thành đô thị văn minh, hiện đại, năng động, sáng tạo; là trung tâm lớn về kinh tế, văn hóa, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và logistics của Đông Nam Á. Xa hơn, tới năm 2045, thành phố được kỳ vọng trở thành trung tâm kinh tế, khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo của châu Á, điểm đến hấp dẫn toàn cầu với chất lượng sống cao và hội nhập quốc tế sâu rộng.

Đặc biệt, tầm nhìn tới năm 2075 lần đầu tiên đặt ra mục tiêu xây dựng TPHCM thành đô thị toàn cầu, thông minh, hiện đại, phát triển xanh và bền vững, ngang tầm các thành phố phát triển trên thế giới.

Bên cạnh các mục tiêu kinh tế, Nghị quyết 09 cũng đặt trọng tâm vào yếu tố con người và chất lượng phát triển. TPHCM trong tương lai không chỉ được định hình bằng những tuyến metro, trung tâm tài chính hay khu công nghệ cao, mà còn phải là nơi “văn hóa, xã hội phát triển đặc sắc”, có môi trường sống tốt, tăng trưởng xanh, thích ứng biến đổi khí hậu và mang lại chất lượng cuộc sống cao cho người dân.

PGS.TS Vũ Tuấn Hưng cho rằng, những mục tiêu ấy cho thấy TPHCM không còn được nhìn nhận trong giới hạn của một trung tâm kinh tế trong nước, mà đang được kỳ vọng trở thành nơi dẫn dắt đổi mới sáng tạo, kết nối quốc tế và định hình vị thế mới của Việt Nam trong kỷ nguyên cạnh tranh toàn cầu. Những mục tiêu về chỉ số phát triển con người cũng định hình một TPHCM phát triển bền vững, cân bằng giữa kinh tế với văn hóa, môi trường và đời sống xã hội.

“Nghị quyết 09 hay Luật Đô thị đặc biệt không chỉ là câu chuyện riêng của TPHCM mà còn mang ý nghĩa chiến lược đối với cả quốc gia. Khi TPHCM phát triển mạnh mẽ, hiệu quả, thành phố sẽ tiếp tục đóng vai trò là cực tăng trưởng, lan tỏa động lực cho các vùng khác”, Viện Trưởng Viện Khoa học xã hội vùng Nam bộ chia sẻ.

TPHCM cần tái cấu trúc toàn diện

Trong nhiều năm, thành phố từng tạo nên sức bật nhờ tinh thần năng động, dám nghĩ, dám làm và khả năng thu hút mạnh mẽ nguồn lực xã hội. Nhưng khi quy mô đô thị ngày càng lớn, những lợi thế đó không còn đủ để duy trì vị thế dẫn đầu trong bối cảnh cạnh tranh khu vực ngày càng gay gắt.

Theo chuyên gia, các nội dung của Nghị quyết 09 cho thấy TPHCM không thể tiếp tục phát triển theo quán tính cũ, mà buộc phải bước vào một cuộc tái cấu trúc toàn diện, từ mô hình tăng trưởng, không gian đô thị cho tới phương thức quản trị. TPHCM phải chuyển sang mô hình phát triển dựa trên khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và kinh tế tri thức, con đường gần như bắt buộc với một đô thị đã phát triển tới ngưỡng.

Trong định hướng mới, thành phố được yêu cầu tập trung xây dựng trung tâm tài chính quốc tế, phát triển mạnh các ngành công nghệ cao, công nghiệp bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, công nghệ sinh học, năng lượng sạch, logistics và kinh tế biển.

“Những lĩnh vực này không chỉ tạo ra giá trị gia tăng lớn hơn, mà còn giúp TPHCM thoát khỏi mô hình tăng trưởng phụ thuộc nhiều vào gia công, lao động giá rẻ và khai thác đất đai như trước đây. Trong bối cảnh các trung tâm sản xuất truyền thống đang chịu áp lực cạnh tranh từ nhiều quốc gia trong khu vực, việc chuyển sang nền kinh tế dựa trên đổi mới sáng tạo được xem là điều kiện để thành phố duy trì vai trò đầu tàu trong dài hạn”, PGS.TS Vũ Tuấn Hưng nêu rõ.

Để làm được điều đó, vấn đề không chỉ nằm ở công nghệ hay vốn đầu tư, mà nằm ở khả năng tháo gỡ những “nút thắt” kéo dài nhiều năm. Nghị quyết 09 dành nhiều nội dung nói về yêu cầu xây dựng “thể chế đột phá, vượt trội”, tăng phân cấp, phân quyền và đổi mới phương thức quản trị đô thị.

Đây là vấn đề được nhắc tới nhiều năm qua khi quy mô phát triển của TPHCM ngày càng lớn nhưng cơ chế điều hành vẫn tồn tại không ít ràng buộc. Một đô thị hàng chục triệu dân không thể vận hành hiệu quả nếu mọi quyết định đều phải qua nhiều tầng nấc thủ tục, nhiều cấp xin ý kiến hay thiếu sự chủ động trong huy động nguồn lực.

“Nghị quyết 09 đặc biệt nhấn mạnh yêu cầu xây dựng bộ máy quản trị hiện đại, tinh gọn, hiệu quả; phát huy vai trò tiên phong của kinh tế tư nhân; đẩy mạnh hợp tác công tư; tạo cơ chế để huy động tối đa nguồn lực xã hội cho phát triển hạ tầng. Điều này có ý nghĩa rất lớn trong bối cảnh TPHCM đang cần nguồn lực khổng lồ để đầu tư metro, đường vành đai, cao tốc liên vùng, chỉnh trang đô thị, chống ngập và phát triển hạ tầng số”, chuyên gia phân tích.

Trong bản nghị quyết mới, Bộ Chính trị cũng đặt ra yêu cầu phát triển hài hòa giữa kinh tế với văn hóa, xã hội và môi trường. TPHCM tương lai không chỉ là nơi có nhiều trung tâm tài chính, khu công nghệ cao hay những tòa nhà chọc trời, mà còn phải là đô thị “văn minh, hiện đại, nghĩa tình”, có chất lượng sống cao, tăng trưởng xanh và thích ứng tốt với biến đổi khí hậu.

“Điều đó phản ánh rất rõ thực tế mà TPHCM đang đối diện hiện nay. Sau nhiều năm phát triển nóng, thành phố cần giải quyết bài toán ùn tắc giao thông, ngập nước, ô nhiễm môi trường, thiếu không gian xanh và áp lực dân số ngày càng lớn. Nếu không thay đổi mô hình phát triển, những vấn đề này sẽ tiếp tục bào mòn chất lượng sống và sức cạnh tranh của đô thị lớn nhất cả nước”, PGS.TS Vũ Tuấn Hưng nhìn nhận.

Viện Trưởng Viện Khoa học xã hội vùng Nam bộ nhìn nhận tổng quan, Nghị quyết 09 đã phác thảo một TPHCM trong tương lai là một đô thị có khả năng cạnh tranh toàn cầu và đủ sức giữ chân người tài, doanh nghiệp lớn cùng các dòng vốn chất lượng cao.

Trong kỷ nguyên mới, vị thế của TPHCM sẽ không chỉ được đo bằng GRDP hay số lượng cao ốc, mà còn bằng chất lượng quản trị, mức độ sáng tạo của nền kinh tế, khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu và cảm nhận hạnh phúc của người dân đang sống trong thành phố.