Hạ tầng văn hóa sẽ tạo chiều sâu cho sự phát triển trong kỷ nguyên mới

Sáng chủ nhật, anh Lộc (37 tuổi), công nhân làm việc tại Khu chế xuất Linh Trung 1 (phường Linh Xuân, TPHCM), đánh thức hai con từ sớm. Cả tuần đi làm ca kíp, cuối tuần là khoảng thời gian hiếm hoi anh có thể đưa các con đi chơi xa hơn công viên nhỏ trước nhà.

Ý định ban đầu của vợ chồng anh Lộc là chở các con bằng hai chiếc xe máy vào trung tâm thành phố, nơi có bảo tàng, khu vui chơi thiếu nhi và những mảng xanh ven sông. Tuy nhiên, quãng đường hơn 20km, với thời gian di chuyển dự kiến trên một giờ, chưa kể rủi ro kẹt xe tại các cửa ngõ, khiến anh chùn bước.

“Đi thì sợ mệt con, mà không đi thì thấy tội mấy đứa nhỏ. Cuối cùng, cả gia đình chỉ đi ăn sáng, uống cà phê gần nhà như những cuối tuần khác. Kế hoạch vào trung tâm chơi lại bị hoãn”, anh Lộc chia sẻ.

Câu chuyện của gia đình anh Lộc không phải cá biệt. Sau nhiều năm dồn lực tháo gỡ các điểm nghẽn hạ tầng giao thông, đô thị đông dân nhất cả nước đang đứng trước yêu cầu hình thành và phát triển hạ tầng văn hóa, không gian công cộng để phục vụ đời sống tinh thần của người dân.

Trao đổi với phóng viên Dân trí, KTS Khương Văn Mười, người gắn bó với TPHCM nhiều thập kỷ, nhìn nhận, trong giai đoạn phát triển mới, việc hình thành và phát triển các lĩnh vực văn hóa, không gian công cộng giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển bền vững của một siêu đô thị.

Theo ông, sự phát triển của một đô thị lớn không thể chỉ đo bằng số cây cầu hay chiều dài đường cao tốc, mà còn ở chất lượng sống và đời sống tinh thần của người dân.

Văn hóa là nền móng của siêu đô thị

Theo KTS Khương Văn Mười, tình trạng thiếu hụt không gian văn hóa, mảng xanh và không gian công cộng là bài toán nan giải của TPHCM cũng như nhiều đô thị lớn trên cả nước. Quá trình đô thị hóa diễn ra nhanh, dân số tăng mạnh, trong khi quỹ đất dành cho các thiết chế phục vụ cộng đồng chưa được quan tâm đúng mức trong một thời gian dài.

TPHCM thừa hưởng một đô thị trung tâm được hình thành từ rất sớm, với mật độ dân cư ban đầu thấp. Tuy nhiên, quá trình phát triển kéo theo gia tăng dân số cơ học nhanh chóng đã khiến diện tích cây xanh, không gian công cộng và nơi hưởng thụ văn hóa không còn đủ để đáp ứng nhu cầu.

Trong khi đó, việc bổ sung các không gian, công trình mới gặp nhiều khó khăn do quỹ đất hạn chế, chi phí giải phóng mặt bằng lớn và áp lực phát triển kinh tế.

“Người dân từ vùng ven vào trung tâm để vui chơi, giải trí, tham gia các hoạt động văn hóa gặp nhiều trở ngại bởi khoảng cách, tình trạng kẹt xe và nhiều yếu tố khác. Sự thiếu hụt thiết chế văn hóa càng rõ nét tại những khu vực tập trung đông lao động, nhà ở trên và ven kênh, rạch”, KTS Khương Văn Mười nêu thực trạng.

Tại hội nghị tổng kết 50 năm nền văn học - nghệ thuật TPHCM diễn ra ngày 18/10/2025, Bí thư Thành ủy TPHCM Trần Lưu Quang đã thông tin về chủ trương dừng dự án nhà ở tại khu vực Bến Nhà Rồng và hình thành công trình biểu tượng vượt qua Covid-19 tại khu đất số 1 Lý Thái Tổ. Thông tin này ngay lập tức nhận được sự ủng hộ rộng rãi từ giới chuyên gia, nhà khoa học, văn nghệ sĩ và đông đảo người dân, đồng thời lan tỏa mạnh mẽ trên các diễn đàn, mạng xã hội.

Theo KTS Khương Văn Mười, sự đồng thuận đó xuất phát từ việc các chủ trương đã chạm trực tiếp vào nhu cầu tinh thần rất thật của xã hội, đồng thời thể hiện rõ sự thay đổi trong tư duy phát triển, đặt giá trị văn hóa và lợi ích cộng đồng lên trên lợi ích kinh tế ngắn hạn.

Ông cũng chỉ rõ những nỗ lực của TPHCM trong việc cải tạo nhà ở dọc kênh rạch - nơi điều kiện sống còn nhiều thiếu thốn, đặc biệt đối với trẻ em. Dù đã triển khai qua nhiều giai đoạn, nhưng trong nhiệm kỳ này, thành phố thể hiện rõ sự quyết liệt và sự tập trung cao độ.

Vừa qua, TPHCM đã rà soát toàn bộ các khu đất trống, đất xen cài để ưu tiên phát triển công viên, không gian xanh công cộng. Theo KTS Khương Văn Mười, đây là hướng đi phù hợp với bối cảnh hiện nay, nhằm phân bổ đều mảng xanh trong các khu dân cư, giúp người dân tiếp cận thuận lợi hơn.

Đối với khu vực công nhân tại các khu công nghiệp, nơi người lao động từ nhiều địa phương đến sinh sống lâu dài, ông cho rằng việc đầu tư đầy đủ thiết chế văn hóa cần thời gian. Trước mắt, mô hình nhà văn hóa di động, với sự tham gia của văn nghệ sĩ, được xem là giải pháp phù hợp để đưa các hoạt động văn hóa, giải trí đến gần người dân hơn, giảm áp lực di chuyển vào trung tâm.

“Các chủ trương này nhận được sự đồng thuận rất cao vì chạm trực tiếp vào nhu cầu tinh thần của người dân. Khi không gian công cộng được mở rộng, người dân có nơi đi bộ, vui chơi, sinh hoạt cộng đồng, họ cảm nhận rõ hơn sự quan tâm của các cấp lãnh đạo đối với đời sống thường nhật”, KTS Khương Văn Mười nói.

Sự thiếu hụt thiết chế văn hóa thể hiện rõ nét tại những khu vực tập trung đông lao động, nhà ở trên và ven kênh, rạch tại TPHCM.

Nhìn ở bình diện rộng hơn, ông cho rằng việc đặt phát triển văn hóa ngang tầm với kinh tế - xã hội và môi trường trong dự thảo Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng là bước đi đúng đắn. Chủ trương phát triển văn hóa đã được khẳng định từ lâu, nhưng việc cụ thể hóa bằng các công trình, thiết chế văn hóa lớn vẫn còn hạn chế.

Khi người dân nhận thức đầy đủ và được bồi đắp các giá trị văn hóa, truyền thống, những giá trị ấy sẽ tiếp tục được lan tỏa trong gia đình và giáo dục cho thế hệ trẻ. Từ đó, đời sống tinh thần, chất lượng sống và cách ứng xử xã hội từng bước được nâng cao.

Theo KTS Khương Văn Mười, quá trình này sẽ góp phần hình thành một cộng đồng cư dân có tri thức, có trách nhiệm với xã hội, biết sống vì lợi ích chung. Chính nền tảng ấy tạo động lực cho TPHCM và cả đất nước phát triển hài hòa, bền vững trong dài hạn.

“Môi trường vật chất có thể cải tạo nhanh, nhưng môi trường văn hóa thấm sâu vào tiềm thức xã hội, đòi hỏi quá trình lâu dài, bền bỉ thông qua giáo dục, đào tạo và không gian trải nghiệm. Hạ tầng đô thị tạo đà, các công trình văn hóa tạo chiều sâu cho sự phát triển. Thiếu một trong hai, một siêu đô thị không thể phát triển bền vững”, ông phân tích.

Chạm đúng vấn đề cốt lõi

Thời gian qua, TPHCM đã khởi công nhiều dự án trọng điểm để chào mừng Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, trong đó có Khu liên hợp thể dục thể thao Rạch Chiếc - dự án từng “ngủ quên” hơn 30 năm.

Theo KTS Khương Văn Mười, những dự án tồn tại kéo dài như Rạch Chiếc cho thấy, bên cạnh vai trò kiến tạo của Nhà nước, cần phát huy mạnh mẽ hơn sự tham gia của doanh nghiệp. Khi cơ chế đủ thông thoáng, quyền và trách nhiệm được xác lập rõ ràng, khu vực kinh tế tư nhân sẽ có điều kiện đóng góp nguồn lực, thúc đẩy tiến độ các công trình hạ tầng, từ đó tạo ra giá trị lan tỏa cho toàn xã hội.

Ông đánh giá, đây cũng là kết quả của việc Trung ương giao quyền gắn với trách nhiệm cho TPHCM và các địa phương, rút ngắn khâu trung gian khi tổ chức mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, đồng thời phát huy vai trò của kinh tế tư nhân.

Trước đây, một dự án có thể mất 2-3 năm chỉ để hoàn tất thủ tục do phải qua nhiều khâu trung gian. Hiện nay, với cơ chế phân cấp, phân quyền mạnh hơn, nhiều thủ tục được rút ngắn, tạo điều kiện để các quyết sách sớm đi vào thực tiễn.

“Điểm khác biệt trong thời gian qua là khi TPHCM cùng các địa phương đã quyết liệt thì triển khai rất nhanh. Điều đó cho thấy hiệu quả của mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, cùng với chủ trương Trung ương cho phép TPHCM chủ động hơn trong việc quyết định và tổ chức thực hiện các vấn đề quan trọng”, KTS Khương Văn Mười nhận định.

Sự quyết liệt thời gian qua cho thấy hiệu quả của mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, và chủ trương phân cấp, phân quyền mạnh mẽ cho địa phương.

Theo ông, khi cơ chế được khai thông, hạ tầng sẽ được triển khai nhanh hơn. Người dân nhìn thấy kết quả cụ thể, doanh nghiệp có niềm tin để đầu tư lâu dài. Từ đó, sự đồng thuận xã hội được hình thành một cách tự nhiên.

Nhìn về chặng đường phía trước, KTS Khương Văn Mười cho rằng những định hướng lớn trong dự thảo Văn kiện Đại hội XIV, với trọng tâm phát triển bền vững, phát huy vai trò kinh tế tư nhân và nâng cao chất lượng sống của người dân, đã chạm đúng những vấn đề cốt lõi của thực tiễn.

Khi các chủ trương xuất phát từ nhu cầu thực của xã hội, được tổ chức thực hiện quyết liệt, minh bạch và hiệu quả, người dân sẽ sẵn sàng đồng hành, ủng hộ. Sự đồng thuận ấy không chỉ là nền tảng chính trị - xã hội quan trọng, mà còn là nguồn lực mềm giúp TPHCM tiếp tục giữ vai trò đầu tàu, tạo sức lan tỏa tới vùng kinh tế trọng điểm phía Nam và cả nước.

Ảnh: Bảo Quyên