Chàng trai K’ho biến quả cây hoang dại vùng núi Langbiang thành đặc sản

Từ xa xưa, cạnh các nương rẫy, khu vực rừng hoang ở xứ núi Langbiang, nay thuộc phường Langbiang - Đà Lạt, Lâm Đồng, cây lylu hiện diện, mang thêm hương vị cho bữa ăn của đồng bào người K’ho.

Cây lylu hay còn gọi là màng tang, tiêu từng, phân bố ở vùng núi có độ cao khoảng 1.000m so với mực nước biển. Đây là loài thuộc họ long não, vỏ hạt có chứa tinh dầu, hạt có độ lớn như hạt hồ tiêu, có vị cay của hồ tiêu, mùi thơm của tinh dầu.

Món quà của rừng

Những năm gần đây, chàng trai Ha Phát (SN 1992, trú tại phường Langbiang - Đà Lạt) đã nhặt nhạnh quả lylu, chế biến thành món muối để giới thiệu đến du khách. Mở chiếc gùi chứa đầy hạt lylu khô, ngào ngạt mùi thơm, Ha Phát thổ lộ, cây lylu mọc hoang dại ở cạnh bìa nương rẫy, trong rừng, rất thân thuộc với người K’ho.

Hàng chục năm qua, người dân vùng núi Langbiang khi lên nương rẫy, vào rừng, vì không thể về nhà ăn trưa nên thường mang theo ống tre chứa muối để làm gia vị. Khi thấy lylu trên rừng, người K’ho hái quả, cho vào ống muối rồi giã nhuyễn để tăng hương vị cho bữa cơm.

Những ngày trọng đại như lễ trưởng thành, lễ mừng lúa mới… người K’ho cố gắng góp nhặt lylu để làm món muối cho hương vị được trọn vẹn. “Muối lylu trở thành món gia vị truyền thống của người K’ho nên thiếu lylu, bữa cơm thiếu đậm đà. Gần đây, nhiều du khách đến trải nghiệm cuộc sống đồng bào, thử vị muối lylu, ai cũng tấm tắc khen ngon”, chàng trai Ha Phát thổ lộ.

Là người thường xuyên đưa khách du lịch trong và ngoài nước trải nghiệm rừng núi Langbiang, Ha Phát biết nhiều người muốn mua muối lylu của đồng bào K’ho nên anh quyết định tự tay sản xuất muối. Từ đó, khi mùa lylu có quả chín, Phát lặn lội vào rừng tìm, hái hạt mang về làm nguyên liệu.

Chàng trai xứ núi Langbiang chia sẻ, cây lylu cho quả chín vào độ tháng 7 hàng năm, đây là khoảng thời gian núi rừng còn chìm trong những cơn mưa nặng hạt. Để hái được quả chín, Ha Phát phải băng rừng, lội suối để tìm “món quà” của rừng. “Cây lylu có độ cao 3-5m, thân trơn nhẵn và là loại gỗ mềm nên việc hái quả rất khó khăn, nguy hiểm. Tôi phải leo lên cao, dùng dụng cụ để hái quả. Từng có người bị ngã đau vì mùa mưa, thân cây lylu trơn trượt”, Ha Phát nói.

Đưa lylu “bay xa”

Khi đã có trong tay những quả lylu chín, Ha Phát mang về sơ chế, phơi khô để đảm bảo cho các công đoạn sản xuất về sau. Về bí quyết, chàng trai người K’ho chia sẻ, để món muối được ngon, đậm vị, anh trộn hạt lylu cùng muối, sả, ớt, bột ngọt theo tỷ lệ, sau đó cho vào cối để giã. Khi hỗn hợp muối đạt độ nhuyễn, Ha Phát cho vào chảo lớn trên bếp than hồng, rang khô. Ở nhiệt độ cao, sả, ớt, lylu chín tạo thành mùi thơm đặc trưng.

Ha Phát cho biết, để muối lylu đậm vị, việc pha trộn theo tỉ lệ giữa các nguyên liệu là điều quan trọng nhất. Khi hoàn tất, sản phẩm phải đảm bảo được vị mặn kết hợp trong mùi thơm tinh dầu, vị cay tê đầu lưỡi của hạt lylu, mùi thơm, cay của sả và ớt. Trong bữa cơm, muối lylu có thể cho thêm chanh để gia tăng vị chua, kích thích vị giác.

“Muối lylu được người K’ho dùng chấm xôi, cơm lam, gà luộc, rau rừng, cá sặc răng, thịt trâu gác bếp. Khi phổ biến ra cộng đồng, nó trở thành món gia vị đậm đà cho mỗi gia đình”, Ha Phát chia sẻ.

Tiếng lành đồn xa, muối lylu của Ha Phát đã được một số nhà hàng, cơ sở du lịch trên địa bàn phường Langbiang - Đà Lạt đặt hàng để đưa vào thực đơn phục vụ khách. Ha Phát cho biết, hiện nay, mỗi hũ muối có trọng lượng khoảng 100 gam được anh bán với giá gần 100.000 đồng, hạt lylu khô có giá 1,5 triệu đồng/kg.

Chị Phạm Thị Đài Trang, chủ cơ sở kinh doanh nhà hàng, dịch vụ du lịch tại phường Langbiang - Đà Lạt cho biết, hiện nay, để đáp ứng nhu cầu trải nghiệm của khách hàng, gia đình đặt hàng muối lylu của Ha Phát với số lượng hàng chục kg/tháng. Số muối này vừa dùng trong thực đơn, vừa bán cho người có nhu cầu.

Chị Trang nói: “Ngoài hợp tác về sản phẩm muối lylu, gia đình tôi cũng mời Ha Phát đến nhà hàng để chế biến món đặc sản người K’ho như cà đắng da trâu, canh thụt ống tre, cá giã sả ớt, trâu gác bếp…".