Cảnh báo đợt nắng nóng phức tạp trong mùa khô ở TPHCM

Những ngày qua, TPHCM oi bức, nhiệt độ ban ngày vượt 30 độ C. Ra đường, nhiều người phải mặc áo khoác, đeo găng tay, thậm chí trùm chăn chống nắng.

Trao đổi với phóng viên Dân trí, ông Trần Văn Hưng, Phó Giám đốc Đài Khí tượng Thủy văn Nam Bộ, đã có những lý giải về nguyên nhân nắng nóng, đồng thời dự báo thời tiết trong đợt cao điểm mùa khô.

Nguyên nhân đợt nắng nóng ở TPHCM

Xin ông cho biết nguyên nhân chính khiến TPHCM xuất hiện đợt nắng nóng những ngày qua?

- Trong những ngày nghỉ Tết Bính Ngọ vừa qua, khu vực TPHCM và các tỉnh miền Đông Nam Bộ đã đón đợt nắng nóng đầu tiên của mùa khô năm 2026. Nhiệt độ cao nhất khoảng 35-36,5 độ C. Cao điểm nắng nóng xảy ra vào ngày 18/2 (mùng 2 Tết).

Khu vực Biên Hòa (Đồng Nai) ghi nhận nền nhiệt trên 37 độ C. Tây Ninh ghi nhận 37,5 độ C, vượt mốc lịch sử trong chuỗi số liệu nhiều năm của tháng 2. Riêng TPHCM, nhiệt độ cao nhất trong đợt nắng nóng này chạm ngưỡng 36 độ C.

Với tính chất khô và nóng, dòng hoàn lưu của áp cao cận nhiệt đới gây ra thời tiết quang mây, nắng nóng kết hợp với độ ẩm thấp đặc trưng của mùa khô. Yếu tố bê tông hóa gây ra hiệu ứng đảo nhiệt đô thị, khiến cho cảm giác oi nóng gia tăng mạnh.

Hình thế chi phối chính đến Nam Bộ trong giai đoạn này sẽ là hoạt động của áp cao cận nhiệt đới. Đây là một trong những hình thế chủ đạo gây ra những đợt nắng nóng diện rộng cho khu vực trong hiện tại và thời gian tới.

Thưa ông, mức nhiệt ghi nhận tại TPHCM trong đợt nắng nóng này so với các năm trước đang ở ngưỡng nào?

- Mức nhiệt ghi nhận tại TPHCM những ngày qua đang ở ngưỡng cao hơn trung bình nhiều năm. Một số trạm có dấu hiệu tiệm cận các mốc lịch sử của tháng 2 trong chuỗi số liệu 40 năm qua (1984-2024).

So sánh các số liệu nhiệt độ cao nhất ngày trong tháng 2 ở TPHCM để thấy rõ được điều này. Trong đợt vừa rồi, nhiệt độ cao nhất tại Nhà Bè đạt giá trị 35,2 độ C, xuất hiện vào ngày 16/2. Trước đó, nhiệt độ cao nhất đã ghi nhận là 35,7 độ C, xuất hiện trong tháng 2/2024.

Tại trạm Tân Sơn Hòa, nhiệt độ cao nhất trong lịch sử ghi nhận được là 37,5 độ C, xuất hiện năm 2017. Còn trong tháng 2/2026, nhiệt độ cao nhất ghi nhận được là 36 độ C.

Theo ông, nền nhiệt tại khu vực trung tâm TPHCM có cao hơn so với các khu vực ngoại thành hay không? 

- Nền nhiệt tại khu vực trung tâm TPHCM thường sẽ cao hơn các khu vực ngoại thành, ven biển khoảng 2-4 độ C, có nơi trên 4 độ C.

Hiện tượng này trong khí tượng học được gọi là “hiệu ứng đảo nhiệt đô thị” (Urban Heat Island - UHI). Nguyên nhân chính đầu tiên là do sự khác biệt về bề mặt hấp thụ nhiệt.

Ở khu vực trung tâm thành phố, bề mặt chủ yếu là bê tông, nhựa đường và các tòa nhà cao tầng. Những vật liệu này có khả năng hấp thụ bức xạ mặt trời cực tốt và giữ nhiệt rất lâu. Trong khi đó, ở ngoại thành có nhiều diện tích đất trống, cây xanh và mặt nước như sông ngòi, kênh rạch. Đất và cây xanh không giữ nhiệt mạnh như bê tông.

Thứ hai, ở vùng ven, cây xanh thực hiện quá trình quang hợp và thoát hơi nước qua lá, giúp làm mát không khí xung quanh giống như một chiếc máy lạnh tự nhiên. Trong khi đó, ở trung tâm có ít cây xanh, bề mặt bị bịt kín bởi bê tông khiến nước mưa không thấm được xuống đất để bốc hơi làm mát, dẫn đến nhiệt độ luôn duy trì ở mức cao.

Thứ ba, sự lưu thông gió bị cản trở. Các dãy nhà cao tầng san sát nhau ở trung tâm tạo thành "hẻm vực đô thị" (urban canyons), ngăn cản gió tự nhiên thổi vào để giải nhiệt. Không khí nóng bị kẹt lại giữa các tòa nhà, quẩn quanh và tích tụ dần qua từng giờ nắng.

Nguyên nhân cuối là nhiệt nhân tạo (Anthropogenic Heat). Khu vực trung tâm là nơi tập trung các nguồn nhiệt do con người tạo ra. Để làm mát bên trong nhà, cục nóng máy lạnh thải một lượng nhiệt khổng lồ ra môi trường bên ngoài.

Hàng triệu động cơ xe máy, ô tô cũng xả khí thải nóng và nhiệt từ ống pô trực tiếp xuống mặt đường. Nơi sản xuất công nghiệp với các máy móc, thiết bị điện tử hoạt động liên tục cũng góp phần làm tăng nhiệt độ tổng thể.

Nắng nóng diễn biến phức tạp

Theo ông, đợt nắng nóng này còn kéo dài trong bao lâu, liệu có khả năng xuất hiện mưa trái mùa hoặc dông chuyển mùa trong thời gian tới?

- Hiện tại, áp cao cận nhiệt đới có trục đi qua Nam Bộ nên sẽ còn duy trì nắng nhiều ở khu vực TPHCM và các tỉnh miền Đông. Tuy nhiên, áp cao cận nhiệt đới có cường độ không mạnh, nắng nóng có phần suy giảm so với những ngày trong Tết Nguyên đán. Nắng nóng không còn trên diện rộng mà chỉ xảy ra cục bộ một vài nơi trong ngày 25/2.

Cuối tháng 2 và vài ngày đầu tháng 3, đợt nắng nóng này có thể tạm thời chấm dứt do áp cao cận nhiệt đới suy yếu và rút nhẹ ra phía Đông.

Đặc biệt, trong ngày 26-27/2, một đợt mưa trái mùa khả năng cao xuất hiện trên toàn khu vực Nam Bộ, bao gồm cả TPHCM. Đây sẽ là cơn mưa vàng giải nhiệt sau những ngày nắng nóng kéo dài, oi bức và khô hạn. Các điểm mưa vừa, mưa to có nguy cơ cao kèm theo dông, sét mạnh. Người dân cần lưu ý, thận trọng khi di chuyển trong mưa dông để đảm bảo an toàn.

Ông dự báo từ nay đến cao điểm mùa khô, xu hướng nhiệt độ ở TPHCM diễn biến ra sao? 

- Khi bước vào cao điểm mùa khô năm nay, tức là sang tháng 3 và tháng 4, xu hướng nhiệt độ tại TPHCM có những diễn biến khá phức tạp, thậm chí mang tính chất cực đoan hơn so với trung bình nhiều năm.

Vào tháng 3, nắng nóng sẽ bắt đầu mở rộng về diện, gia tăng về lượng cũng như mức độ nắng nóng cũng mạnh hơn. Số ngày nắng nóng (nhiệt độ ≥35 độ C) sẽ nhiều hơn hẳn so với tháng 2. Các đợt nắng nóng kéo dài 5-7 ngày sẽ xuất hiện thường xuyên hơn. Nhiệt độ cao nhất có khả năng đạt 35-37 độ C, có nơi trên 37 độ C.

Tháng 4 sẽ là cao điểm của mùa nắng nóng, với xu hướng nắng gay gắt nhất trong năm. Đặc biệt, do tác động của hiện tượng ENSO đang chuyển dần sang pha nóng, nhiệt độ cao nhất tại TPHCM có thể chạm ngưỡng 38-39 độ C. Nhiệt độ cảm nhận thực tế ngoài trời còn cao hơn 5-7 độ C so với số liệu chúng tôi quan trắc được trong lều khí tượng.

Nắng nóng gay gắt kết hợp với độ ẩm giảm thấp nhất trong năm, gây ra tình trạng khô hạn và nguy cơ cháy nổ cao.

Ông có khuyến cáo gì cho người dân trong đợt cao điểm mùa khô sắp tới? 

- Trong thời kỳ cao điểm mùa khô sắp tới, để bảo vệ sức khỏe và tài sản, người dân cần hạn chế lưu thông hoặc làm việc ngoài trời trong khoảng 11h-15h. Đây là thời điểm cường độ nắng mạnh nhất trong ngày cũng như cường độ UV đạt mức cực đại (chỉ số 10-12), dễ gây cháy nắng và ung thư da.

Ngoài ra, người dân cần tuân thủ quy tắc "uống nước chủ động", đừng đợi đến khi khát mới uống. Hãy uống nước đều đặn, chia thành nhiều lần trong ngày. Ưu tiên nước lọc, nước trái cây hoặc nước bù điện giải nếu phải vận động nhiều.

Bên cạnh đó, người dân cần chống nóng đúng cách. Khi từ môi trường nóng bước vào phòng lạnh (hoặc ngược lại), cần có thời gian chuyển tiếp khoảng 5-10 phút ở khu vực trung gian để tránh sốc nhiệt.

Đồng thời, người dân nên sử dụng quần áo rộng rãi, thoáng mát, chất liệu thấm hút mồ hôi tốt. Khi ra đường, cần mặc áo khoác chống nắng, đeo kính mát và khẩu trang tối màu.

Trong đợt cao điểm mùa khô, người dân cần phòng chống cháy nổ, kiểm tra lại hệ thống điện trong nhà, tránh sử dụng quá nhiều thiết bị công suất lớn cùng lúc vào giờ cao điểm nắng nóng để ngăn ngừa chập điện.

Không chỉ vậy, thời tiết nắng nóng cũng khiến vi khuẩn phát triển rất nhanh, thức ăn dễ bị thiu. Người dân cần bảo quản thực phẩm kỹ lưỡng trong tủ lạnh và thực hiện "ăn chín, uống sôi" để tránh ngộ độc.

Xin cảm ơn ông.