Xung đột Nga - Ukraine năm thứ 5: Sau cơn địa chấn, "ai sẽ chớp mắt trước"?

"4 năm mới bấy nhiều ngày": Những cơn địa chấn

Ngày 24/2/2022 đã đi vào lịch sử thế giới. Trong bài phát biểu trên truyền hình lúc 5h55 sáng, giờ Moscow, Tổng thống Nga Vladimir Putin thông báo về chiến dịch quân sự đặc biệt ở Donbass, miền Đông Ukraine. Khu vực này là nơi sinh sống của nhiều người Ukraine nói tiếng Nga.

Theo ông Putin, động thái can thiệp của Moscow là hành động tự vệ. Ông nhấn mạnh Nga không muốn chiếm Ukraine nhưng sẽ phi quân sự hóa đất nước này, đồng thời nói thêm rằng bất kỳ sự can thiệp nào từ các cường quốc bên ngoài để chống lại chiến dịch quân sự của Nga sẽ bị đáp trả "ngay lập tức" với "những hậu quả chưa từng có trong lịch sử" của đất nước đó.

Sau những giờ đầu tiên choáng váng, các lực lượng vũ trang Ukraine đã lấy lại được tinh thần, nỗ lực ngăn chặn các đoàn xe cơ giới của Nga đang ào ạt tấn công. Trận chiến ở sân bay Gostomel gần thủ đô Kiev của Ukraine được đánh giá là khốc liệt nhất, nơi Lực lượng Dù của Nga đổ bộ từ trực thăng xuống, đánh chiếm đầu cầu cho "đại quân" có bàn đạp để mở rộng vùng kiểm soát.

Tháng 3/2022, có lúc tưởng chừng cuộc đàm phán giữa Nga và Ukraine tại Istanbul (Thổ Nhĩ Kỳ) sắp được ký kết, "hòa bình đã trong tầm tay".

Nhà phân tích chính trị quốc tế Alexey Naumov hé lộ, phái đoàn Ukraine khi đó được cho là đã ký vào một số điều khoản quan trọng. Tuy nhiên, ngay sau khi gặp Thủ tướng Anh khi đó là Boris Johnson, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky đã từ bỏ văn kiện này. Đây được xem là bước ngoặt khiến tiến trình đàm phán sụp đổ.

Trong cuộc phản công chớp nhoáng tháng 9/2022, Ukraine đã giành lại được hầu hết lãnh thổ ở các vùng Sumy, Kharkov và Kherson. Phía Nga tuyên bố rút quân để tạo điều kiện thuận lợi cho đàm phán.

Giữa năm 2023, lực lượng Kiev mở chiến dịch phản công ở Zaporizhia nhưng không chọc thủng được phòng tuyến Surovikin vững chắc của Nga.

Tháng 8/2024, Ukraine bất ngờ tấn công vào lãnh thổ Nga khiến Moscow choáng váng, chiếm được khoảng 1.300km2 thuộc vùng Kursk. Đây là cuộc tấn công lớn nhất vào lãnh thổ Nga có chủ quyền kể từ Thế chiến II. Lực lượng Moscow khá vất vả ngăn chặn và phải tới đầu năm 2025, dưới sự trợ giúp của quân đội Triều Tiên, mới đẩy lùi được đối phương về bên kia biên giới.

Ilya Sekirin - cựu sĩ quan điều khiển UAV Ukraine - cho rằng, cựu Tổng Tư lệnh các lực lượng vũ trang Ukraine Valery Zaluzhny và các đồng minh phương Tây đã phạm một loạt sai lầm dẫn đến thất bại của cuộc phản công năm 2023 và chiến dịch tấn công sang vùng Kursk của Nga năm 2024.

Theo ông, sai lầm nghiêm trọng nhất dẫn đến thất bại trong cả 2 chiến dịch là trước thời điểm nổ súng, quan chức Kiev đã tuyên truyền "rùm beng" về kế hoạch tấn công, đồng thời công khai trước thời gian và địa điểm.

Mặc dù vậy, các chiến dịch nói trên của Ukraine đã gây chấn động trên trường quốc tế và Kiev đã chứng minh với các nhà tài trợ phương Tây rằng họ có quyết tâm chiến đấu cao, đủ khả năng tấn công sâu vào lãnh thổ Nga chứ không chỉ là giữ hoặc giành lại lãnh thổ của mình.

Tuy nhiên, tổn thất nặng nề ở Kursk và việc tập trung lực lượng tinh nhuệ vào chiến dịch này đã khiến Ukraine mất hàng loạt vùng lãnh thổ khác từ Kharkov, Lugansk, Donetsk cho tới Zaporizhia và Dnipropetrovsk.

Tháng 1/2025, việc Tổng thống Mỹ Donald Trump trở lại Nhà Trắng là một bước ngoặt. Ông thúc đẩy mạnh mẽ kế hoạch chấm dứt xung đột và được cho là gây sức ép để buộc Kiev phải nhượng bộ trong quá trình đàm phán hòa bình với Moscow. 

“Thực tế trên thực địa”, như cách gọi của giới chức Nga, thay đổi. Các khu vực Donetsk, Lugansk, Kherson và Zaporizhia hiện nay đã được sáp nhập vào Nga, một yếu tố khiến điều kiện đàm phán trở nên bất lợi hơn cho phía Ukraine so với năm 2022. Đồng thời, viện trợ quân sự từ phương Tây dành cho Ukraine năm 2025 đã giảm 13% so với trung bình năm 2022-2024.

Viện Kiel tại Đức, chuyên theo dõi các khoản viện trợ cho Kiev, nhận định việc Tổng thống Mỹ Donald Trump dừng các gói viện trợ quân sự đã ảnh hưởng đáng kể đến nguồn viện trợ cho Kiev, mặc dù các nước châu Âu trong năm ngoái đã tăng để bù đắp phần nào. Năm 2025, châu Âu đã chi viện quân sự cho Ukraine nhiều hơn 67% so với trung bình năm 2022-2024.

Cục diện hiện tại đã khác xa so với 4 năm trước, trong đó Nga ít nhiều có lợi thế hơn so với đối phương.

Nga hiện kiểm soát bao nhiêu lãnh thổ Ukraine?

Kênh AMK Mapping tổng kết chiến sự và công bố chi tiết diện tích các khu vực khác nhau của Ukraine do Nga kiểm soát, tính đến ngày 1/1: Crimea và Sevastopol: 100%; tỉnh Lugansk: 99,80%; tỉnh Donetsk: 80,92%; tỉnh Zaporizhia: 75,50%; tỉnh Kherson: 71,08%. Theo đó, lực lượng Moscow kiểm soát 90,38% diện tích vùng Donbass và nếu tính cả 4 tỉnh mà họ đã tuyên bố sáp nhập là 81,59%.

Ngoài ra, RFAF kiểm soát 5,37% diện tích tỉnh Kharkov; 1,39% tỉnh Dnipropetrovsk; tỉnh Sumy: 1,20%; tỉnh Mykolaiv: 0,54%.

Tiến bộ của Nga ở Ukraine mỗi năm kể từ ngày 31/12/2022 lần lượt là +588km² năm 2023; +3.457km2 năm 2024 và +5.559km² năm 2025.

Trái ngược với thống kê của AMK Mapping, kênh DeepState có liên hệ với Tổng cục Tình báo quốc phòng Ukraine (GUR) đưa ra con số thấp hơn nhiều.

Cụ thể, trong năm 2025, Nga đã kiểm soát hơn 4.336km² lãnh thổ Ukraine.

Báo cáo có đoạn: "Đây là khoảng 0,72% tổng lãnh thổ Ukraine. Tổng cộng, từ ngày 1/1/2023 đến ngày 1/1/2026, diện tích lãnh thổ do Nga kiểm soát tăng thêm 7.463km², tương đương 1,28% tổng diện tích. So với những năm trước, năm 2025 thực sự là một năm đầy thách thức đối với Lực lượng Quốc phòng Ukraine".

DeepState công bố số liệu thống kê về diện tích Nga kiểm soát theo khu vực: Dnipropetrovsk: 0,6% (tăng 0,6% so với năm trước); Sumy: 1% (+1%); Kharkov: 4,7% (+1,3%); Kherson: 72% (giữ nguyên); Zaporizhia: 74,8% (+2,1%); Donetsk: 78,1% (+10,6%); Lugansk: 99,6% (+0,6%).

So với năm 2022, tình hình đã thay đổi như sau trong 3 năm qua: Dnepropetrovsk: 0% lên 0,6%; Sumy: 0% lên 1%; Kharkov: 1,9% lên 4,7%; Kherson: 72%, giữ nguyên; Zaporizhia: 72,8% lên 74,8%; Donetsk: 56,7% lên 78,1%; Lugansk: 97,9% lên 99,6%.

DeepState báo cáo rằng tổng cộng 116.165km² lãnh thổ của Ukraine đang bị kiểm soát, tương ứng 19,25% tổng diện tích lãnh thổ, hay cứ 5km² thì có 1km² do Moscow kiểm soát.

Crimea vẫn do Nga nắm giữ hoàn toàn, không thay đổi. Tỷ lệ phần trăm diện tích tỉnh Mykolaiv bị kiểm soát trên bán đảo Kinburn không liên quan đến số liệu này.

Theo Viện Nghiên cứu Chiến tranh (ISW) có trụ sở tại Mỹ, .tổng diện tích lãnh thổ Ukraine đang bị Nga kiểm soát là 19,4%. Trong 1 năm qua, Nga đã kiểm soát thêm 0,79% lãnh thổ Ukraine. Trước khi xung đột bùng phát, Nga kiểm soát khoảng 7% lãnh thổ, bao gồm bán đảo Crimea và một số khu vực ở tỉnh Donetsk và Lugansk, miền Đông Ukraine.

"Vết sẹo" lớn từ những con số khủng khiếp

Báo cáo tổng kết hồi tháng 1 của Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (CSIS) có trụ sở tại Mỹ ước tính, tổng số binh sĩ thiệt mạng, bị thương hoặc mất tích là 1,8 triệu ở cả 2 phía. Trong đó, thương vong của Nga lên tới 1,2 triệu người, bao gồm 325.000 binh sĩ thiệt mạng. Thương vong của Ukraine là 500.000-600.000 người, gồm 140.000 quân nhân tử trận.

Cả Kiev và Moscow đều không thường xuyên cập nhật thương vong của quân đội mình. Nga đã dừng công bố dữ liệu binh sĩ tử trận từ đầu năm 2023, trong khi Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky đầu tháng 2 tiết lộ có khoảng 55.000 binh sĩ Ukraine thiệt mạng trong 4 năm.

Báo cáo mới nhất được công bố tối 24/2 của Bộ Tổng tham mưu quân đội Ukraine cho biết, thương vong của Nga (cả thiệt mạng và bị thương) khoảng 1.261.420 binh sĩ sau tròn 4 năm kể từ khi bắt đầu cuộc xung đột toàn diện. Con số này bao gồm 920 thương vong mà lực lượng Nga phải gánh chịu trong ngày 23/2.

Theo báo cáo, Nga đã mất 11.698 xe tăng, 24.086 xe bọc thép chiến đấu, 79.826 xe và bồn nhiên liệu, 37.560 khẩu pháo, 1.654 tổ hợp pháo phản lực đa nòng, 1.305 tổ hợp phòng không, 435 máy bay, 348 trực thăng, 145.571 UAV chiến thuật, 29 tàu chiến và 2 tàu ngầm.

Bộ Tổng tham mưu Ukraine chưa công bố tổn thất của mình, viện dẫn lý do bí mật chiến dịch. Tuy nhiên, Tổng thống Volodymyr Zelensky đã nói với đài truyền hình Pháp vào ngày 4/2 rằng ít nhất 55.000 binh sĩ Ukraine đã thiệt mạng trong chiến đấu, ngoài ra còn nhiều người khác được xếp vào diện mất tích (MIA).

Trước đó, phát biểu trước báo giới vào cuối năm ngoái, Tổng thống Volodymyr Zelensky cho biết: "Ước tính tổng thiệt hại của chúng tôi từ cuộc xung đột với Nga là 800 tỷ USD. Đây là điều chúng tôi đang thảo luận với các đối tác".

"Mục tiêu là huy động 800 tỷ USD thông qua vốn chủ sở hữu, trợ cấp, trái phiếu và đóng góp từ khu vực tư nhân để giúp Ukraine phát huy hết tiềm năng của mình", ông nhấn mạnh.

Các báo cáo của các viện nghiên cứu độc lập phương Tây đều nhất trí rằng thương vong của Nga vượt xa tổn thất của Ukraine, với Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) ước tính tỷ lệ là "khoảng 2,5:1 hoặc 2:1".

Một báo cáo của CSIS vào tháng 1 cho biết Ukraine có thể đã chịu tổn thất từ ​​500.000 đến 600.000 thương vong từ tháng 2/2022 đến tháng 12/2025, trong đó ước tính có từ 100.000 đến 140.000 người thiệt mạng trong chiến đấu (KIA).

Ngoài ra, Không quân Ukraine đã đánh dấu 4 năm ngày Nga tấn công toàn diện bằng cách công bố số liệu thống kê thành tích mà hệ thống phòng không của họ đã bắn hạ kể từ ngày 24/2/2022: hơn 140.000 mục tiêu.

Danh sách này bao gồm 86 tên lửa siêu vượt âm Kinzhal, 709 tên lửa hành trình Kalibr, 2.459 tên lửa hành trình Kh-101, 274 tên lửa đạn đạo Iskander-M, 11 tên lửa siêu vượt âm Zircon, 540 tên lửa dẫn đường phóng từ máy bay, 44.700 UAV tấn công Shahed, 14.900 UAV trinh sát và 7.500 UAV cảm tử Lancet.

Các phi công Không quân Ukraine đã thực hiện 26.800 phi vụ trong 4 năm, gồm 11.000 phi vụ tấn công và hỗ trợ mặt đất, 14.000 phi vụ hộ tống máy bay chiến đấu.

Không quân Ukraine đã phá hủy 9.000 mục tiêu trên không, cùng với các sở chỉ huy, cơ sở hậu cần và các cụm quân của đối phương.

Ngược lại, báo cáo tối 24/2 của Bộ Tổng tham mưu quân đội Nga không nêu tổng số thương vong của đối phương nhưng cho biết, trong 4 năm qua, họ đã phá hủy của Ukraine 670 máy bay, 283 trực thăng, 117.184 UAV, 650 tổ hợp tên lửa phòng không, 27.851 xe tăng và các phương tiện chiến đấu bọc thép khác, 1.673 bệ phóng pháo phản lực đa nòng, 33.460 pháo dã chiến và súng cối, 55.166 xe quân sự hỗ trợ.

Tuy nhiên, Tổng Cục trưởng Tổng cục Tác chiến thuộc Bộ Tổng tham mưu Nga, Phó Tổng tham mưu trưởng thứ nhất, Thượng tướng Sergei Rudskoy đã thông báo trong cuộc phỏng vấn với báo Krasnaya Zvezda (Sao Đỏ) hôm 20/2 cho biết, sau 4 năm chiến sự, Ukraine đã tổn thất hơn 1,5 triệu người. Chỉ tính riêng trong năm 2025, con số này đã vượt quá 520.000 người.

Theo Tướng Ruskoy, số lượng người được Kiev huy động trung bình hằng tháng đã giảm gần như một nửa, đang tạo ra một xu hướng ổn định về suy giảm quân số và hệ quả là dẫn tới sự hạn chế khả năng chống cự của lực lượng Ukraine trước các cánh quân của Nga.

Ngoài ra, Tướng Rudskoy cho biết thêm, trong năm 2025, Ukraine đã mất khoảng 6.700 xe tăng và xe bọc thép chiến đấu, cùng hơn 12.000 khẩu pháo và súng cối.

Tướng Rudskoy nhấn mạnh, trong năm qua, quân đội Nga đã hoàn toàn giành lại thế chủ động chiến lược trên toàn bộ tiền tuyến. Tổng cộng trong năm 2025, hơn 300 khu dân cư và trên 6.700km² lãnh thổ đã được kiểm soát. Và tính từ đầu năm đến nay, có thêm khoảng 900km² và 42 khu dân cư nữa đã chuyển sang sự kiểm soát của Moscow.

Cả hai bên đều hiếm khi bình luận về thống kê tổn thất do đối thủ công bố và rất khó để bên thứ ba có thể kiểm chứng độc lập.

Chiến dịch quân sự đặc biệt của Nga ở Ukraine đã bước sang năm thứ 5. Ai cũng thấy rõ rằng cuộc xung đột có thể còn lâu mới kết thúc. Cả hai bên đều không nhượng bộ, ngày càng lún sâu vào cuộc chiến tranh tiêu hao. Nhưng có một điều chắc chắn, điều này không thể tiếp tục vô thời hạn hay mãi mãi. Sớm muộn gì, nền kinh tế hoặc nguồn nhân lực của một bên sẽ bắt đầu cạn kiệt nghiêm trọng. "Ai chớp mắt trước" sẽ có nguy cơ bị đối phương vượt mặt.