Lý do Trung Quốc tài trợ dự án vệ tinh khắp châu Phi

Đầu tháng này, Trung Quốc đã bàn giao một trạm thu dữ liệu vệ tinh mới gần Windhoek, Namibia. Trạm mặt đất do Trung Quốc tài trợ cho phép Namibia xử lý dữ liệu viễn thám từ các vệ tinh, bao gồm vệ tinh Tài nguyên Trái đất Trung Quốc - Brazil (CBERS-4).

Đại sứ Trung Quốc tại Namibia Triệu Vệ Bình gọi đây là dự án viện trợ phát triển công nghệ cao đầu tiên của Trung Quốc tại quốc gia này. Ông nhấn mạnh trạm sẽ do Namibia sở hữu và vận hành hoàn toàn, đồng thời kỹ thuật viên địa phương đã được chuyên gia Trung Quốc đào tạo.

Ngoài ra, Trung Quốc còn vận hành một trạm theo dõi không gian tại Swakopmund từ năm 2001, hỗ trợ các sứ mệnh bay có người lái và do Trung tâm Điều khiển Vệ tinh Tây An thuộc quân đội Trung Quốc quản lý.

Giới phân tích cho rằng chiến lược của Bắc Kinh không chỉ là hỗ trợ kỹ thuật mà còn nhằm thiết lập sự hiện diện chiến lược lâu dài. Nhà phân tích Bulelani Jili (Đại học Georgetown) nhận định việc xây dựng trạm mặt đất và hạ tầng tương thích với hệ thống định vị Bắc Đẩu (BeiDou) tạo ra sự phụ thuộc kỹ thuật, khiến Trung Quốc trở thành đối tác mặc định cho bảo trì, nâng cấp và vận hành.

Ông cho rằng việc “tặng” hạ tầng không gian là một công cụ quyền lực mềm, tạo vốn chính trị và gắn kết lâu dài với các bộ quốc phòng, viễn thông và khoa học của nước sở tại.

Tại Bắc Phi, vai trò của Trung Quốc thể hiện rõ qua việc Algeria phóng 2 vệ tinh Alsat-3A và 3B từ Trung tâm Phóng Vệ tinh Tửu Tuyền. Hợp đồng với Công ty Công nghiệp Vạn Lý Trường Thành Trung Quốc bao gồm cả hệ thống điều khiển mặt đất và đào tạo kỹ thuật.

Ai Cập là trường hợp hợp tác sâu rộng nhất. Trung Quốc đầu tư vào Thành phố Không gian tại Cairo, biến nơi này thành trung tâm sản xuất vệ tinh khu vực. Tháng 12 vừa qua, Ai Cập phóng vệ tinh SPNEX bằng tên lửa Lijian-1 của Trung Quốc để giám sát biến đổi khí hậu và thời tiết. Vệ tinh này được lắp ráp và thử nghiệm tại trung tâm tích hợp - kiểm định do Trung Quốc tài trợ.

Hiện hạ tầng này là trung tâm của Cơ quan Vũ trụ châu Phi thuộc Liên minh châu Phi.

Theo ông Mustapha Iderawumi (từ hãng tư vấn phân tích Space in Africa), các dự án tại Namibia, Ai Cập, Nigeria và Ethiopia phù hợp với Hành lang Thông tin Không gian, mạng lưới vệ tinh toàn cầu thuộc sáng kiến Vành đai và Con đường.

Các cơ sở này vừa là điểm tựa kỹ thuật vừa là chỗ đứng chính trị, đồng thời mở rộng dấu ấn hạ tầng không gian của Trung Quốc. Việc các trạm theo dõi vệ tinh Trung Quốc cũng giúp quốc gia chủ nhà tiếp cận dữ liệu vệ tinh của Bắc Kinh.

Tại Ethiopia, Trung Quốc xây trạm mặt đất cho Đài thiên văn Entoto. Tại Nigeria, Trung Quốc xây trạm điều khiển cho vệ tinh NigComSat-1R. Tunisia hiện đặt trung tâm Bắc Đẩu đầu tiên ở nước ngoài, cung cấp dịch vụ định vị cạnh tranh với GPS của Mỹ.

Julie Klinger (Đại học Delaware) nhấn mạnh sức mạnh không gian phụ thuộc vào hệ thống mặt đất - trạm thu, đường truyền dữ liệu và năng lực công nghiệp. Bà cho rằng những đầu tư này thể chế hóa quan hệ lâu dài và chuẩn hóa tiêu chuẩn kỹ thuật Trung Quốc.

Dù Liên minh châu Âu, Italy và Mỹ cũng tham gia hỗ trợ chương trình không gian châu Phi như GMES & Africa, Trung tâm Vũ trụ Luigi Broglio tại Kenya, hay Servir Global, Trung Quốc vẫn chiếm ưu thế trong xây dựng hạ tầng.

Thông qua Hành lang Thông tin Không gian, Bắc Kinh đã thiết lập hiện diện mặt đất lâu dài mà các đối thủ chưa thể sánh kịp.

Các chuyên gia cho rằng “viện trợ hạ tầng” mang tính ngoại giao thực chất hơn, đặc biệt khi gắn với dữ liệu phục vụ nông nghiệp, bản đồ lũ lụt và giám sát khí hậu.

Nhà phân tích Iderawumi nhận định châu Phi là thị trường tăng trưởng cho nền tảng vệ tinh và hệ thống Bắc Đẩu. Việc Trung Quốc mở rộng dịch vụ vệ tinh khí tượng Phong Vân (Fengyun) tới hơn 30 quốc gia cho thấy tham vọng mở rộng nền kinh tế không gian toàn cầu.

Ông nhấn mạnh Trung Quốc cung cấp giải pháp “từ đầu đến cuối” (thiết kế vệ tinh, phóng, xây dựng trạm mặt đất và đào tạo) với chi phí thấp hơn và tài chính linh hoạt hơn so với phương Tây.