5,38% chưa đạt chuẩn, vì sao 100% cán bộ cấp xã cần được đào tạo lại?

"Đúng chuyên môn" cũng cần đào tạo lại

Theo đánh giá thực trạng trong dự thảo Đề án Đào tạo, bồi dưỡng nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã giai đoạn 2026-2031, tầm nhìn đến 2040, chỉ khoảng 5,38% đội ngũ chưa phù hợp với vị trí việc làm xét về trình độ, chuyên môn.

Tuy nhiên, theo GS.TS Nguyễn Quốc Sửu, con số này chưa phản ánh đầy đủ yêu cầu năng lực mới mà toàn bộ cán bộ, công chức cấp xã đang và sẽ phải đối mặt khi mô hình chính quyền địa phương 2 cấp chính thức vận hành.

Vấn đề cốt lõi không nằm ở chuyện "đạt hay chưa đạt chuẩn" theo tiêu chí cũ, mà ở sự thay đổi mang tính cấu trúc trong tổ chức và vận hành chính quyền.

Khi không còn cấp huyện trung gian, cấp xã trở thành cấp chính quyền trực tiếp xử lý nhiều hơn các nhiệm vụ về kinh tế - xã hội, hành chính và cung ứng dịch vụ công. Phạm vi thẩm quyền rộng hơn, mức độ phân cấp mạnh hơn cũng đồng nghĩa với áp lực công vụ, trách nhiệm giải trình và rủi ro quản trị gia tăng.

Trong bối cảnh đó, ngay cả những cán bộ, công chức "đúng vị trí việc làm" về bằng cấp, chuyên môn cũng chưa chắc đã đáp ứng đầy đủ yêu cầu mới. Vai trò của cán bộ cấp xã đang chuyển từ thực thi hành chính thuần túy sang tham mưu, chủ động đề xuất và ra quyết định trong khuôn khổ phân quyền.

Điều này đòi hỏi những năng lực mà trước đây chưa được coi là bắt buộc, như năng lực quản trị địa phương, năng lực xử lý tình huống công vụ, năng lực phối hợp liên ngành và đặc biệt là năng lực số.

Phải hiểu công chức cấp xã đang gặp phải vấn đề gì

GS Nguyễn Quốc Sửu cho rằng, một hạn chế lớn hiện nay là chương trình đào tạo, bồi dưỡng cán bộ cấp xã vẫn mang tính "đồng phục", thiếu phân hóa theo từng nhóm đối tượng. Trong khi đó, yêu cầu năng lực của lãnh đạo, quản lý cấp xã hoàn toàn khác với công chức chuyên môn hay cán bộ kiêm nhiệm.

"Không thể thiết kế một chương trình để chủ tịch xã, phó chủ tịch xã, rồi cán bộ chuyên môn cùng học một nội dung giống nhau, nghe một chuyên đề giống nhau, vì nhu cầu và tình huống công vụ của họ là khác nhau", GS Sửu nhấn mạnh.

Theo ông, đào tạo cán bộ cấp xã không thể dừng ở việc truyền đạt lý thuyết bồi dưỡng hay các khái niệm chung về quản lý nhà nước, mà phải được thiết kế dựa trên những tình huống thực tế mà cấp xã đang phải xử lý hằng ngày. Muốn làm được điều đó, người xây dựng chương trình phải có hiểu biết thực tiễn sâu sắc về công việc ở cơ sở.

Phó Giám đốc Học viện Hành chính và Quản trị công cho biết, thời gian qua đã có nhiều địa phương chủ động liên hệ, đặt hàng Học viện xây dựng chương trình đào tạo riêng cho đội ngũ cán bộ, công chức của địa phương mình. Tuy nhiên, theo GS Nguyễn Quốc Sửu, để chương trình thực sự phù hợp và phát huy hiệu quả, người xây dựng đề án không thể chỉ dựa vào văn bản hay suy đoán chủ quan.

"Muốn xây dựng chương trình đào tạo cho một nhóm đối tượng cụ thể thì người thiết kế phải trực tiếp xuống cơ sở, khảo sát thực tế, xem họ đang vướng mắc gì và thực sự cần được trang bị những năng lực nào. Không thể ngồi trong phòng làm việc để đoán nhu cầu, cũng không thể chỉ đọc quy định về chức năng, nhiệm vụ rồi suy ra nội dung đào tạo. Nếu muốn đào tạo có tác động thực sự, thì nhất thiết phải thay đổi cách làm này", GS Nguyễn Quốc Sửu nhấn mạnh.

Từ thực tiễn này, ông cho rằng chương trình đào tạo cần được thiết kế theo hướng có chuẩn đầu ra rõ ràng, gắn với công cụ và kỹ năng cụ thể, đồng thời phải có cơ chế thử nghiệm, đánh giá và điều chỉnh sau đào tạo. Việc đào tạo không thể coi là "xong nhiệm vụ" khi lớp học kết thúc, mà cần theo dõi xem cán bộ sau đào tạo áp dụng được gì vào công việc thực tế, từ đó tiếp tục điều chỉnh chương trình.

"Đào tạo phải có trách nhiệm đến cùng, tạo ra tác động thực sự đối với hiệu quả quản trị và phục vụ xã hội ở cấp cơ sở", GS Sửu nhấn mạnh.

Quan tâm đến sự thiếu hụt nguồn lực

Cũng góp ý về vấn đề này, theo ông Ngô Văn Giang, Phó Giám đốc Trường Bồi dưỡng cán bộ Kinh tế - Tài chính (Bộ Tài chính), thời gian qua nhà trường đã trực tiếp triển khai nhiều chương trình bồi dưỡng cho đội ngũ cán bộ cấp xã. Trong đó, đáng chú ý là việc tổ chức các hội nghị, lớp bồi dưỡng trực tuyến kết nối từ Bộ Tài chính tới hơn 3.000 xã, phường, đặc khu, với khoảng 20.000 lượt cán bộ cấp xã tham gia.

Các nội dung bồi dưỡng tập trung vào những lĩnh vực sát với công việc thực tế như tài chính - ngân sách, đầu tư công, đấu thầu, quản lý dự án, nghiệp vụ thuế, kế toán và chuyển đổi số.

Ông cho biết, nhà trường đã tiếp nhận và giải đáp khoảng 200-300 câu hỏi. Trong đó, một tỷ lệ không nhỏ câu hỏi của cán bộ cấp xã liên quan đến cơ chế, chính sách đối với công chức, viên chức cấp xã, vấn đề biên chế, số lượng người làm việc, trong bối cảnh nhiều địa phương đang thiếu hụt nhân lực sau sắp xếp.

"Điều này cho thấy yêu cầu bồi dưỡng không chỉ dừng ở kiến thức chuyên môn ngành dọc, mà cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành, đặc biệt là với Bộ Nội vụ, để giải đáp những vấn đề liên ngành mà cán bộ cơ sở đang gặp phải", ông nói. 

Từ thực tiễn trực tiếp triển khai các chương trình bồi dưỡng cho cán bộ cấp xã, ông Ngô Văn Giang kiến nghị đề án cần được thiết kế theo hướng thực chất, linh hoạt và sát với nhu cầu công việc.

Về nội dung và hình thức đào tạo, ông cho rằng chương trình cần tập trung thu hẹp khoảng cách giữa yêu cầu công việc và năng lực thực tế, nhất là ở những địa bàn thiếu nhân lực, nơi một cán bộ phải kiêm nhiệm nhiều lĩnh vực phức tạp.

"Bồi dưỡng phải đi vào quy trình, công cụ, biểu mẫu, cầm tay chỉ việc, tránh sa vào lý thuyết chung", ông Giang nói.