Tại văn phòng nằm giữa trung tâm thành phố Hà Nội, không khí làm việc vốn đã căng thẳng nay càng trở nên ngột ngạt khi làn sóng trí tuệ nhân tạo (AI) được áp đặt như một mệnh lệnh sống còn. Với chị Yến Mỹ (nhân viên marketing 27 tuổi tại một công ty chuyên cung cấp dịch vụ thẩm mỹ) và các đồng nghiệp, AI không còn là công cụ hỗ trợ mà đã trở thành thước đo để sàng lọc nhân sự.

Lý do của "cuộc cách mạng cưỡng ép" này bắt nguồn từ sự sụt giảm doanh thu liên tục trong nhiều tháng. Để cứu vãn tình hình, ban lãnh đạo quyết định cắt giảm chi phí tối đa và đẩy năng suất lao động lên gấp nhiều lần bằng AI. Từ một người chuyên nghiên cứu thị trường, phân tích dữ liệu khách hàng, lướt TikTok tìm ý tưởng, giờ đây Mỹ phải làm bạn với ChatGPT và các công cụ thiết kế ở mọi công đoạn làm việc.

"Ngày trước, mỗi tuần chúng tôi chỉ cần làm 3-4 video clip (đoạn phim), giờ KPI vọt lên 10 clip. Bên đội chạy quảng cáo còn khủng khiếp hơn, sếp yêu cầu mỗi ngày phải có 50 tư liệu quảng cáo, gấp 5 lần bình thường", Mỹ chia sẻ. 

Để đạt con số này, nhân viên bị buộc phải dùng AI tạo ảnh, viết nội dung hàng loạt. Mỹ thừa nhận, những bài viết giờ đây sặc mùi "máy móc", văn phong rổn rảng, nhưng sếp cô chỉ cần số lượng để "nuôi" các chiến dịch quảng cáo liên tục.

Cái giá của sự "tối ưu hóa" này là những vị trí nhân sự bị xóa sổ. Mỹ kể về người đồng nghiệp ở bộ phận SEO, từ một nhóm 3 người nay chỉ còn lại một nhân sự cùng mớ AI để cáng đáng khối lượng công việc khổng lồ. 

"Sếp nói thẳng, nếu không đáp ứng được thì chuyển sang làm sale - một hình thức ép nghỉ việc khéo léo", Mỹ bùi ngùi.

Ngay cả khâu tuyển dụng cũng thay đổi hoàn toàn. Suốt nửa năm qua, công ty không tuyển được người mới vì tiêu chí "biết dùng AI" được đặt lên hàng đầu. Trong bài test 10 phút, ứng viên phải dùng AI tạo ra kết quả tốt nhất theo yêu cầu của sếp. 

Những người cũ như Mỹ dù ở lại cũng không mấy dễ chịu khi thu nhập giảm do doanh thu chung đi xuống, trong khi áp lực giám sát ngày càng siết chặt. Mọi hoạt động đều phải ghi chú rõ thời gian sử dụng AI, không còn chỗ cho những phút giây sáng tạo tự thân.

"Sếp muốn biết việc chúng tôi dùng AI là thật hay làm cho có", Mỹ nói. 

Tham gia một lớp học về quản trị doanh nghiệp bằng AI vào cuối năm 2025, anh Đỗ Trung, chủ một doanh nghiệp nhỏ tại Hà Nội như say sưa trong chiến thắng khi nhận ra mình có thể tiết kiệm rất nhiều chi phí thuê nhân viên mà vẫn đảm bảo hiệu quả. 

"Tôi chi tiền mua AI dùng cho việc xử lý hình ảnh, video, mỗi tháng tốn vài triệu đồng. Tôi nghĩ với sự thay đổi này, một nhân viên biết dùng AI có thể thay hoàn toàn cho phòng marketing, bao gồm cả người làm nội dung, thiết kế, đội quay video... Nhưng thực tế không đơn giản như vậy", anh nói. 

Chất lượng hình ảnh nhìn qua có vẻ tốt nhưng nhìn kỹ sẽ rất thiếu "tính người" và còn nhiều sạn. Nội dung nhìn qua thấy mượt mà nhưng vẫn thiếu sức sống và sự thu hút, bởi mạng xã hội đã nhan nhản những nội dung tương tự. 

"Video thì chưa thể xử lý độc lập được nếu muốn hướng tới sự chuyên nghiệp và chỉn chu", anh nói. 

Sau một tháng vận hành thử mô hình "phòng marketing 1 người", anh quyết định vẫn quay lại với con người bởi những rủi ro khi dùng AI vẫn luôn hiển diện. 

Trước sự tiến bộ từng ngày, từng giờ không thể chối cãi của AI, không ít lãnh đạo doanh nghiệp đang rơi vào một trạng thái mà ông Đinh Trần Tuấn Linh (Người sáng lập, Giám đốc công nghệ của UNIKON) gọi là "cơn nghiện" và "sự ảo tưởng" về năng suất tuyệt đối. 

Vốn là một chuyên gia sớm tại Việt Nam ứng dụng AI vào truyền thông, xuất bản giáo dục, chuyên giảng về AI cho các doanh nghiệp lớn, ông cho rằng, chính sự lệch pha giữa kỳ vọng của người điều hành và thực tế vận hành đang tạo ra những hệ lụy trực tiếp lên thị trường lao động.

Ông Linh nhận định, sự ảo tưởng này bắt nguồn từ việc các chủ doanh nghiệp thường sử dụng AI hiệu quả hơn nhân viên cấp dưới. 

“Lý do không nằm ở công nghệ, mà ở kỹ năng "đặt đề bài". Với kinh nghiệm quản trị và cái nhìn bao quát, lãnh đạo biết cách ra câu lệnh (prompt) và hiểu rõ bản chất vấn đề cần giải quyết. Khi thấy AI trả kết quả nhanh chóng, họ dễ dàng tin rằng công nghệ này có thể thay thế hoàn toàn con người”, ông phân tích. 

Nỗi sợ hãi này còn được bồi đắp bởi các đơn vị bán giải pháp AI. Để tối ưu doanh số, họ thường quảng bá AI như một công cụ "làm thay", thay vì "hỗ trợ". Điều này vô tình kích hoạt trạng thái tâm lý phòng vệ và phản kháng của người lao động, tạo ra một rào cản vô hình trong việc chuyển đổi số thực chất.

"Chỉ cần AI tồn tại, mức lương của người lao động đã bị giảm", ông Linh chia sẻ. 

Khi chủ doanh nghiệp mặc định rằng "có máy làm hộ một nửa", họ có xu hướng ép giá các sản phẩm sáng tạo hoặc dịch vụ, bất chấp việc để có kết quả cuối cùng, con người vẫn phải bỏ ra chất xám để kiểm soát và hiệu chỉnh.

Thực trạng triển khai trí tuệ nhân tạo tại Việt Nam hiện nay đang có sự phân hóa rõ rệt về quy mô và mục đích. Theo chuyên gia Đinh Trần Tuấn Linh, các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) thường chọn lối chơi "tất tay" (all-in), coi AI là cơ hội đổi đời để bứt phá lên vị thế cao hơn. Ngược lại, các tập đoàn lớn dù có nguồn lực nhưng lại thận trọng hơn do vấp phải rào cản về bảo mật dữ liệu, đạo đức và tính thiếu đồng bộ giữa các nhân sự "số hóa" nhanh và chậm. 

Một thực tế trớ trêu đã xảy ra, sau cơn sốt sa thải nhân viên để thay bằng máy, nhiều ngành như chăm sóc khách hàng hay lập trình đã phải âm thầm thuê lại con người với mức giá cao hơn. Lý do là bởi khách hàng vẫn ưu tiên sự tương tác giữa người với người và mã nguồn do AI viết ra thường không thể vận hành ngay nếu thiếu sự tinh chỉnh của các chuyên gia thực thụ.

Thách thức này càng trở nên trầm trọng hơn bởi tốc độ biến động chóng mặt của công nghệ. Chỉ trong chưa đầy một năm, các xu hướng liên tục tự phủ nhận lẫn nhau. Từ ChatGPT dịch chuyển sang AI Agent, từ lưu trữ đám mây (cloud) quay về máy tính cá nhân rồi lại xoay vòng. 

Sự thay đổi này khiến các học thuyết quản trị, chiến lược marketing và cả khung pháp lý tại nhiều doanh nghiệp rơi vào trạng thái "hụt hơi". Định hướng vừa được duyệt hôm nay có thể trở nên lỗi thời chỉ sau vài tuần cập nhật phiên bản mới. 

Các doanh nghiệp hiện vẫn chủ yếu dừng lại ở mức độ "xóa mù" AI hơn là xây dựng được một mô hình quản trị ổn định. Tốc độ thay đổi kiến trúc quá nhanh đang đặt lãnh đạo doanh nghiệp vào một canh bạc đầy rủi ro, nơi họ phải học cách thích nghi với một công nghệ không ngừng tự thay đổi chính mình.

Trước lo ngại AI sẽ “cướp” công việc con người, ông Đỗ Cao Bảo, người đồng sáng lập FPT, cho rằng câu chuyện này đang bị đẩy đi quá xa so với thực tế triển khai công nghệ hiện nay. 

Ông dẫn thực tế tại các ngân hàng và doanh nghiệp viễn thông ở Việt Nam, nơi AI đã tham gia mạnh vào hoạt động tổng đài, chăm sóc khách hàng hay tư vấn cơ bản. Với các công việc có quy trình rõ ràng, AI có thể đảm nhiệm tới 70-80% khối lượng công việc.

Tuy nhiên, theo ông Bảo, AI về bản chất vẫn là công cụ hỗ trợ dựa trên dữ liệu và quy trình có sẵn. Điều quan trọng nằm ở cách con người sử dụng công nghệ này. 

“Có người coi AI là công cụ để nâng cao năng suất, nhưng cũng có người phụ thuộc gần như hoàn toàn vào AI”, ông nói, đồng thời cho rằng các sản phẩm phụ thuộc quá mức vào AI thường thiếu chiều sâu, cá tính và trải nghiệm thực tế của con người.

Từ góc độ doanh nghiệp công nghệ, ông Bảo cho biết FPT hiện chưa ghi nhận tình trạng sụt giảm việc làm trong đội ngũ kỹ sư phần mềm do AI gây ra. Ngược lại, nhu cầu nhân lực vẫn tăng nhờ các hợp đồng mới. 

Dù vậy, áp lực chuyển đổi đang diễn ra rất rõ khi khách hàng yêu cầu các dự án phải ứng dụng AI, triển khai nhanh hơn và có chi phí thấp hơn. Điều này buộc doanh nghiệp công nghệ phải thay đổi cách vận hành và nâng cao năng suất thay vì giữ mô hình cũ.

Theo ông, thị trường hiện không còn dừng ở nhu cầu thuê lập trình phần mềm đơn lẻ mà chuyển sang các bài toán chuyển đổi số toàn diện gắn với AI. Nhiều doanh nghiệp quốc tế từ Mỹ, Nhật Bản đến châu Âu đang tìm đến các công ty công nghệ như FPT để triển khai từ phân tích nghiệp vụ, chuẩn hóa dữ liệu đến vận hành hệ thống AI. Thậm chí, đã xuất hiện những hợp đồng chuyển đổi số trị giá hàng trăm triệu USD trong lĩnh vực năng lượng, tài chính và sản xuất.

Dù vậy, ông Bảo cho rằng quá trình AI thay thế con người sẽ diễn ra chậm hơn nhiều so với các dự báo hiện nay. Ông lấy ví dụ công nghệ xe tự lái từng được kỳ vọng sẽ phổ cập nhanh chóng nhưng sau nhiều năm vẫn chỉ thử nghiệm giới hạn do các rào cản về pháp lý và an toàn. 

Theo ông, ngay cả những lĩnh vực có thể đo lường rõ ràng như xe tự lái còn gặp khó khăn, thì các ngành phức tạp hơn như sáng tạo nội dung, y tế hay ra quyết định sẽ càng khó bị thay thế hoàn toàn. 

“Trong ngắn hạn, kịch bản AI thay thế hoàn toàn con người trên diện rộng là khó xảy ra”, ông nhận định.

Kian Katanforoosh, giáo sư AI tại đại học Standford cũng đưa ra một góc nhìn lạc quan nhưng thực tế: AI đang thay thế các nhiệm vụ (tasks) chứ không phải toàn bộ công việc (jobs). Ông phân tích, mỗi ngành nghề đều được cấu thành từ hàng trăm nhiệm vụ khác nhau. Việc tự động hoá hoàn toàn một vị trí công việc sẽ mất hàng thập kỷ, nhưng việc tự động hoá các phần việc nhỏ lẻ đang diễn ra ngay lúc này. 

Đáng chú ý, ông chỉ ra một nghịch lý: Con người thường đánh giá quá cao tác động của công nghệ trong ngắn hạn nhưng lại đánh giá thấp tiềm năng của nó trong dài hạn. Thay vì lo lắng bị thay thế, Katanforoosh khuyên mọi người nên tập trung vào việc gia tăng "vận tốc học tập". 

“Trong thế giới mà một kỹ năng chuyên môn có thể hết thời chỉ sau 2 năm, khả năng tự tái đào tạo chính là tấm bằng bảo hiểm tốt nhất”, ông nói. 

Trong danh sách các kỹ năng cần thiết cho năm 2026, Katanforoosh đặc biệt nhấn mạnh vào Agency (năng lực tự quyết). Đây là khả năng chủ động điều khiển AI thực hiện ý đồ của mình thay vì bị động làm theo những gì máy tính gợi ý. 

Ngoài ra, vị giáo sư Stanford cho rằng cấu trúc doanh nghiệp sẽ trở nên "phẳng" hơn. Các nhóm làm việc sẽ nhỏ hơn nhưng quyền năng hơn nhờ sự hỗ trợ của AI. Điều này mở ra kỷ nguyên của những "người đóng góp cá nhân" xuất sắc - những người có thể đảm đương khối lượng công việc của cả một phòng ban trước đây chỉ bằng cách tận dụng công nghệ.

Kết luận, Katanforoosh cho rằng rào cản lớn nhất không phải là sự thiếu hụt công cụ, mà là thiếu hụt tư duy "bản địa AI" (AI-native). 

"Mọi thứ đều bắt đầu từ chính bạn. Hãy xây dựng thói quen học tập 5 phút mỗi ngày, và bạn sẽ thấy mình lọt vào top 1% thế giới chỉ sau một tháng tập trung", ông khẳng định.

Nội dung: Hằng T. Nguyễn

Thiết kế: Tuấn Huy