(Dân trí) - Sau 4 phút ngồi chờ AI thiết kế áp phích cho chương trình quảng bá, Hoài Phương bất lực khi sản phẩm vẫn nhiều sai sót, nhất là lỗi chính tả...
...Phương đã ngồi trước màn hình suốt hơn một giờ đồng hồ để lặp đi lặp lại các công đoạn: viết câu lệnh, chờ sản phẩm, sửa câu lệnh, chờ sản phẩm… Mỗi một lần nhấn nút "enter" (lệnh thực thi), Phương lại chắp tay khấn cầu cho sản phẩm ra lò không bị bất kỳ một lỗi nào nữa.
"Việc này giống như một trò chơi may rủi. Dù tôi đã nhấn mạnh rằng chú ý không được viết sai chính tả, nhưng sản phẩm cuối cùng vẫn để lọt một số lỗi, nhìn qua thì không phát hiện được nhưng tôi không thể sử dụng một sản phẩm không hoàn thiện", Phương nói.
Phương là nhân viên truyền thông cho một công ty dịch vụ du lịch, có 5 năm kinh nghiệm. Trước đây, các sản phẩm thiết kế đều được chuyển cho một bộ phận khác thực hiện, nhiệm vụ của Phương là lên ý tưởng và chạy các chiến dịch truyền thông, quảng cáo. Nhưng từ khi AI xuất hiện và ngày càng giúp ích nhiều cho công việc, lãnh đạo công ty Phương yêu cầu mỗi một nhân sự phải biết ứng dụng trí tuệ nhân tạo và tự mình làm nhiều việc.
"Ban đầu thì hào hứng nhưng sau đó việc này thực sự mệt mỏi và tôi phát hiện rất nhiều rủi ro. Trước hết, lương của tôi không tăng nhưng phải làm nhiều việc hơn. Trong khi tôi từng nghĩ rằng có AI sẽ giải phóng sức lao động, nhưng thực tế, làm việc với AI không dễ dàng gì, đặc biệt phải dùng AI cho những lĩnh vực không thuộc chuyên môn của mình", Phương nhận xét.
Cũng bắt đầu có thói quen sử dụng AI vài tháng trở lại đây, Bùi Duy Tùng, một nhân viên kế toán tại Hà Nội cho biết lắm lúc vẫn bất lực vì AI không hiểu ý mình.
"Không thể phủ nhận AI làm việc rất nhanh và có thể chạy 24/24. Nhưng dựa vào kết quả AI tạo ra là một quyết định rủi ro, có thể phải trả giá bởi nhiều thứ", anh nói
AI đã cho anh Tùng những "khoảnh khắc kỳ diệu" khi cho ra những ý tưởng tuyệt vời chưa bao giờ nghĩ đến, khi xử lý một bảng số liệu dày đặc chỉ trong vài giây mà không cần tốn giọt mồ hôi nào. Nhưng cái khó nhất của công việc là không phải AI luôn luôn đúng và vấn đề là con người có kiểm soát được nó hay không.
"Tôi đã gặp trường hợp AI bị ảo giác, xử lý sai mất một nội dung mà tôi đã không đủ tỉnh táo để nhận ra. Sơ suất đó khiến tôi thực sự day dứt", anh nói. Kể từ đó, quy trình làm việc của anh không đơn thuần là nhờ AI xử lý, mà còn giám sát, phản biện, kiểm tra liên tục và tỉ mỉ từng kết quả được tạo ra bởi "các trợ lý ảo" này. Hơn hết, anh Tùng luôn ở trong tình trạng lo lắng lỡ AI có sơ suất thì sao.
Nỗi sợ hãi lớn nhất của nhân sự hiện nay là bị AI thay thế. Nhưng ông Đinh Trần Tuấn Linh (Người sáng lập, Giám đốc công nghệ của UNIKON) lại chỉ ra một thực tế phũ phàng và cận kề hơn nhiều: AI chưa cần “đuổi” bạn nó đã kịp làm giảm thu nhập của bạn.
Hãy tưởng tượng một kịch bản phim trước đây có giá 20 triệu đồng. Nay, chỉ cần sự xuất hiện của AI, chủ đầu tư mặc định rằng công việc đã trở nên dễ dàng hơn, "chỉ cần bấm nút là ra". Mức giá lập tức bị kéo sụt xuống còn 5 triệu đồng. Người lao động chưa kịp tận hưởng sự thảnh thơi mà công nghệ hứa hẹn mang lại thì đã phải đối mặt với bài toán cơm áo gạo tiền bị thắt chặt.
"AI vô hình trung trở thành cái cớ để định giá lại sức lao động theo hướng rẻ mạt", ông nói.
Đáng ngại hơn, theo ông Linh, người lao động đang rơi vào vòng xoáy của áp lực kép. Họ không chỉ phải giỏi chuyên môn vốn có, mà còn bị ép phải thành thạo AI để tăng năng suất gấp nhiều lần. Nghịch lý ở chỗ, năng suất tăng nhưng thu nhập không tăng tương xứng, thậm chí còn giảm.
"Bạn phải làm việc bằng ba, bằng bốn lần trước đây để giữ được mức thu nhập cũ. Đó không phải là giải phóng sức lao động, đó là sự bào mòn", ông Linh nhận định.
Sự ảo tưởng không chỉ đến từ phía người thuê lao động mà còn lây sang cả người sử dụng. Ông Linh dùng hình ảnh trò chơi "roulette" (vòng quay số) để mô tả cách nhiều người đang dùng AI hiện nay. Thay vì dành 30 phút để tự tay hoàn thiện một văn bản, người ta dành cả tiếng đồng hồ để "prompt" (ra lệnh) đi, ra lệnh lại cho AI với hy vọng tìm kiếm một kết quả hoàn hảo nhất.
"Mỗi lần bấm nút là một lần kỳ vọng, giống như người nghiện cờ bạc chờ đợi một ván bài may mắn", ông Linh ví von. Kết quả là: thay vì tiết kiệm thời gian, chúng ta lại đốt thời gian vào việc tinh chỉnh những thứ máy móc làm chưa tới, để rồi nhận ra mình đang làm nô lệ cho chính công cụ được quảng cáo là để giải phóng mình.
Trong bài viết đăng trên Harvard Business Review, các chuyên gia Julie Bedard, Matthew Kropp và Gabriella Rosen Kellerman cho rằng AI đang làm gia tăng tình trạng "mệt mỏi nhận thức" ở nhiều nhân viên văn phòng. Thay vì hoàn toàn thay thế công việc, AI khiến người lao động phải liên tục kiểm tra, chỉnh sửa và giám sát các nội dung do máy tạo ra. Việc chuyển đổi liên tục giữa email, cuộc họp, tin nhắn và nhiều công cụ AI khác nhau khiến não bộ rơi vào trạng thái quá tải kéo dài.
Nghiên cứu của giáo sư Aruna Ranganathan tại UC Berkeley Haas School of Business cũng cho thấy AI không hẳn làm công việc nhẹ hơn mà đang "tăng cường cường độ lao động". Theo nhóm nghiên cứu, nhiều nhân viên phải xử lý khối lượng công việc lớn hơn trong thời gian ngắn hơn vì doanh nghiệp kỳ vọng AI sẽ giúp tăng năng suất.
Báo cáo Work Trend Index 2025 của Microsoft ghi nhận 84% người lao động tại Việt Nam được khảo sát cho biết họ không có đủ thời gian và năng lượng để hoàn thành công việc. Các chuyên gia cảnh báo rằng nếu doanh nghiệp quá tập trung vào tốc độ và hiệu suất do AI mang lại mà bỏ qua giới hạn của con người, tình trạng căng thẳng và kiệt sức trong môi trường làm việc có thể ngày càng nghiêm trọng.
Từng đi khắp các bệnh viện lớn để thuyết trình và bán sản phẩm AI ứng dụng trong y tế, chị Nguyễn Ngọc Chi (Hà Nội) cho rằng AI giống như một "người thủ thư" trong một thư viện sách khổng lồ, nơi kiến thức được thu thập từ mọi nguồn trên internet.
Tuy nhiên, chị nhấn mạnh rằng AI không có khả năng tự tư duy hay thấu hiểu đạo đức như con người. Trí tuệ nhân tạo hoạt động dựa trên các phép tính xác suất và sự phong phú của dữ liệu đầu vào.
Chị Chi lấy ví dụ về việc áp dụng AI trong chẩn đoán hình ảnh X-quang. Trong một môi trường áp lực cao, một bác sĩ có thể phải đọc hàng trăm tấm phim mỗi ngày, dẫn đến sự mệt mỏi và sai sót. Lúc này, AI đóng vai trò như một "cặp mắt thứ ba" trung thành.
"AI giúp bác sĩ phát hiện những bất thường nhỏ nhất như vết nám phổi hay tổn thương xương một cách nhanh chóng. Nó đóng vai trò hỗ trợ, giúp bác sĩ không bỏ sót lỗi khi đã quá tải, nhưng quyết định cuối cùng và sự thấu cảm với bệnh nhân vẫn phải thuộc về con người”, chị Chi nhận định.
Chị khẳng định, ở giai đoạn hiện tại, AI mới chỉ dừng lại ở bước "demo" (thử nghiệm) và hỗ trợ, chưa thể thay thế hoàn toàn các chuyên gia có trình độ cao.
Một trong những điểm mấu chốt mà chị Ngọc Chi nhấn mạnh là kỹ năng tương tác với máy móc, hay còn gọi là kỹ năng đặt câu hỏi. Nhiều người dùng hiện nay cảm thấy AI không hiệu quả vì họ chưa biết cách giao tiếp. Đó là lý do nhiều người biến việc sử dụng AI như một trò chơi xổ số, chỉ việc bấm nút và hồi hộp chờ kết quả mà không thể kiểm soát chất lượng.
Để làm chủ AI, chị Chi gợi ý mô hình giao tiếp đa chiều: "Khi đặt một câu lệnh (prompt), bạn cần cung cấp bối cảnh (context), xác định đối tượng (audience) và mục tiêu cụ thể. AI không thể thông minh hơn nếu người điều khiển nó không biết mình muốn gì”.
Còn ông Đinh Trần Tuấn Linh lại cho rằng người lao động nên “AI detox” (thải độc AI) và sử dụng công nghệ này ít lại.
"Thay vì dành cả ngày để loay hoay với các dòng lệnh, người lao động và lãnh đạo cần tỉnh táo để không rơi vào cái bẫy "xổ số" - tức là liên tục bấm nút tái tạo kết quả với hy vọng tìm thấy sự hoàn hảo ảo tưởng, trong khi thực tế chỉ cần vài phút chỉnh sửa thủ công là xong", ông nói.
Chìa khóa nằm ở việc ưu tiên tư duy hơn là thực thi. Ông Linh nhấn mạnh, hãy dành phần lớn thời gian cho những giá trị cốt lõi của con người như lên ý tưởng, giao tiếp, xây dựng chiến lược và kết nối thực tế. Quy trình tối ưu là: Con người làm chủ khâu kịch bản và kế hoạch, sau đó mới dùng AI như một công cụ thực thi trong vài phút cuối cùng để ra kết quả. Việc quá phụ thuộc vào máy móc không chỉ gây "nghiện" mà còn khiến chúng ta bận rộn một cách vô nghĩa.
"Mục tiêu cuối cùng của AI là giải phóng sức lao động để con người có thêm thời gian cho cuộc sống. Vì vậy, đừng biến mình thành nô lệ cho những dòng lệnh, mà hãy để AI thực sự là một "trợ lý" chỉ xuất hiện đúng lúc", ông đúc kết.
