Cuộc sống ở tuổi 84 của NSND Ngọc Lan - “bông hồng điện ảnh” Việt một thời

NSND Ngọc Lan tên đầy đủ là Phan Ngọc Lan, sinh năm 1942, quê gốc Bắc Giang (nay thuộc Bắc Ninh). Bà là vợ của cố họa sĩ - NSND Ngô Mạnh Lân.

Ông bà có 4 người con. Con gái cả là bà Ngô Phương Lan, con gái thứ 2 là bà Ngô Hồng Lê, con gái thứ 3 là bà Ngô Phương Ly và con trai út là ông Ngô Đức Lâm cũng theo ngành Mỹ thuật giống cha mình (ông Ngô Đức Lâm là giảng viên tại Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp). 

Từ nhỏ, nghệ sĩ Ngọc Lan đã bộc lộ năng khiếu ca hát, diễn kịch, ngâm thơ và nuôi giấc mơ trở thành diễn viên sau khi xem bộ phim Chung một dòng sông của đạo diễn Phạm Kỳ Nam. 

Năm 1959, khi Trường Điện ảnh Việt Nam (nay là Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội) mở khóa đào tạo đầu tiên, Ngọc Lan trở thành một trong những học viên khóa 1 của nền điện ảnh cách mạng. Bà học cùng nhiều nghệ sĩ tên tuổi như Trà Giang, Lâm Tới, Thụy Vân… - những gương mặt về sau góp phần tạo nên thế hệ “diễn viên vàng” của nghệ thuật phim ảnh nước nhà.

Trong nhiều thập kỷ đóng phim, NSND Ngọc Lan ghi dấu ấn với hàng loạt vai diễn nổi tiếng như Nhàn trong Lửa trung tuyến, Y Mai trong Lửa rừng, chị Dự trong Quê nhà, bà Nghị Hách trong Giông tố… Với lối diễn xuất giàu cảm xúc, chân thực và đằm sâu, bà trở thành một trong những gương mặt tiêu biểu của điện ảnh Việt Nam.

Trò chuyện với phóng viên Dân trí, nữ nghệ sĩ gạo cội trải lòng về quãng thời gian vắng bóng suốt 5 năm trên màn ảnh. Đồng thời chia sẻ những niềm vui bình dị của tuổi xế chiều.

"Lửa trung tuyến" và ký ức khó quên tuổi 18

Nhắc đến NSND Ngọc Lan, không thể quên vai Nhàn trong phim “Lửa trung tuyến” (1961). Cơ duyên bà đến với nhân vật này như thế nào?

- Lúc đó tôi còn trẻ và ngây thơ lắm, mới 18 tuổi và đang là sinh viên năm nhất Trường Điện ảnh. Ban đầu vai Nhàn do một diễn viên khác đảm nhận, đoàn phim đã lên Hòa Bình quay suốt 3 tháng nhưng chưa đạt nên đạo diễn quyết định tìm người mới. 

Khi về trường tuyển lại, có mấy người cùng thử nhưng họ chọn tôi. Tôi nhớ khi quay một cảnh bên bờ suối, đoàn mang bản dựng nháp về để ông Tố Hữu (cố nhà thơ Tố Hữu - PV) xem. Xem xong, ông khen: “Đây mới đúng là cô Nhàn”. 

Tôi sung sướng quá. Từ đó bản thân miệt mài, dốc hết tâm sức cho vai diễn này. 

Lần đầu chạm ngõ điện ảnh đã được giao vai chính, hẳn quãng thời gian trên phim trường năm ấy để lại cho NSND Ngọc Lan nhiều kỷ niệm đáng nhớ? 

- Nhân vật Nhàn trong phim là 1 nữ dân công vận tải đạn. Để cảnh vác đạn lên phim chân thật, những thùng đạo cụ khi ấy đều được xếp gạch bên trong nên rất nặng.

Trong một lần quay, thùng đạn tôi vác đã va trúng một thành viên trong đoàn khiến anh bị thương. Đến giờ, đó là sự cố cũng là kỷ niệm sâu sắc tôi không thể quên. 

Một cảnh phim khác là Nhàn đứng dưới suối chải tóc, lên phim thì rất thơ mộng nhưng thực ra mặt suối tôi phải đứng là vô số đỉa, nên sợ lắm. Dù vậy, cứ nghe đạo diễn hô “bắt đầu” diễn là mình lại quên hết để nhập vai, nở nụ cười tươi tắn.

Đỉnh điểm là cảnh cháy kho đạn, đây là cảnh quay chỉ làm được 1 lần vì lửa bùng lên là bối cảnh sẽ cháy rụi hết. Tôi nhớ như in, có đoạn mình phải trèo lên mái nhà dập lửa rồi ngã xuống, phía dưới chỉ có mấy người căng chăn đỡ. Tôi phải ngã chính xác vào giữa. 

Cảnh quay thực sự nguy hiểm, nhưng may mắn là chúng tôi đã hoàn thành chỉ trong một đúp máy duy nhất. 

Cát-xê NSND Ngọc Lan nhận được trong lần đầu tiên đóng phim là bao nhiêu?

- Thời đó làm gì có khái niệm cát-xê như bây giờ, thù lao được tính theo... mét phim, cứ mỗi mét được mấy xu. Cả bộ phim Lửa trung tuyến, tôi được nhận tổng cộng 105 đồng. Số tiền đó chẳng đáng là bao, còn phải nộp tem gạo để ăn nữa.

Nhưng tôi chỉ giữ lại 5 đồng, còn cho một anh đóng vai phụ trong đoàn vay 100 đồng để xuống Quảng Ninh thăm người yêu. Anh bảo mỗi tháng sẽ trả tôi 5 đồng, nhưng mới trả được vài tháng thì thôi.

Đến giờ anh ấy cũng mất rồi, nhưng mỗi lần nhớ lại, tôi vẫn thấy tình cảm và tình bạn thời ấy thật đặc biệt, không thể nào quên được.

Thời đó vất vả là vậy, nhưng chúng tôi đi diễn không ai nghĩ đến chuyện thù lao, tiền nong nhiều hay ít. Khổ sở cũng chịu miễn là được hăng say với nghề.

Sau điện ảnh, NSND Ngọc Lan lại ghi dấu ấn trên màn ảnh nhỏ với nhiều vai mẹ chồng, bà nội khó tính. Điều gì ở những vai diễn sắc sảo này thu hút bà?

- Thời trẻ, tôi đóng vai thiếu nữ xinh đẹp, đảm đang, nhân hậu, nên ban đầu khi đạo diễn mời đóng vai bà Nghị Hách trong Giông tố, tôi nhất định không nhận. 

Thế nhưng đạo diễn đến thuyết phục ghê lắm. Họ bảo: “Chị cứ yên chí nhận lời đi. Khi vào vai thì rất hay, rất thích”. 

Đến vai cô Lý trong phim Mùa lá rụng trong vườn, đạo diễn cũng nói: "Nếu Lan không đóng, tôi không biết chọn ai cả". Sau này, tôi tiếp tục bén duyên với loạt vai mẹ chồng ghê gớm trong Bí mật Eva hay bà nội khắc nghiệt ở Bánh đúc có xương, rồi 11 tháng 5 ngày... 

Tôi nghĩ, đã là diễn viên thì không nên kén chọn. Vai diễn càng có cá tính, nhiều nét tính cách trái chiều mình càng thích. 

Đóng vai phản diện tuy trái ngược hoàn toàn với tính cách ngoài đời nhưng lại cho tôi rất nhiều đất diễn. Với tôi, được đạo diễn tin tưởng, trao cho mình cơ hội để thử sức và biến hóa với nhiều dạng vai khác nhau là điều hạnh phúc.

Nghệ sĩ của tâm hồn thơ ca

Và đã 5 năm kể từ phim “11 tháng 5 ngày”, khán giả không thấy NSND Ngọc Lan xuất hiện trên phim truyền hình. Vì sao bà vắng bóng lâu như vậy?

- Đúng là từ năm 2021 đến nay tôi không đóng phim nữa.

Thỉnh thoảng đi tập thể dục dưới khuôn viên chung cư, mấy bà bạn già vẫn hỏi: “Sao dạo này không thấy Ngọc Lan đi đóng phim? Chúng tôi thích xem bà diễn lắm”. Tôi chỉ cười bảo: “Các bà yên tâm, tôi còn sức khỏe và vẫn say nghề lắm. Khi nào có vai hợp, tôi lại đóng để các bà xem”.

Làm nghề này cũng có cái khó, đâu phải mình muốn đóng là được. Còn tùy đạo diễn có mời hay vai diễn ấy thực sự hợp với mình không?

Thật ra, mấy năm qua có vài đạo diễn mời tôi tham gia, nhưng toàn phim dài 30-40 tập nên mình không kham nổi nữa. Ở tuổi này, tôi chỉ nhận được phim ngắn, quay quanh Hà Nội thôi. Đi xa nhà nửa tháng, lên vùng sâu vùng xa thì chịu.

Nhưng lý do lớn nhất khiến tôi không còn muốn đóng phim nữa là bởi ông nhà tôi ra đi. Trong lòng tôi lúc nào cũng trĩu nặng.

Trước đây, mỗi hôm đi diễn về muộn luôn có người ra mở cửa đón. Bây giờ ông ấy không còn, bước chân về nhà chỉ thấy không gian trống vắng, cô đơn lắm!

Bản thân buồn nên cũng chẳng còn tâm trí để đi đóng phim. Hơn nữa, ra đoàn gặp lại bạn bè, mọi người hay hỏi thăm chuyện gia đình. Mình vốn là người nặng tình nên dễ chạnh lòng, xúc động. Vì thế, tôi nghĩ tốt nhất nên dừng lại một thời gian.

Dù vậy, tôi vẫn xem phim truyền hình Việt thường xuyên, rất ít khi bỏ sót tập nào.

Nhiều lúc xem các bạn trẻ hay đồng nghiệp tuổi trung niên diễn, tôi thầm ước… giá như mình mới ngoài 60 tuổi thì hay biết mấy, còn đủ sức để vùng vẫy. Nhưng giờ đã bước sang tuổi 85 rồi, đành chấp nhận quy luật thời gian thôi.

Tôi cũng nói với cháu ngoại là đạo diễn Đinh Tuấn Vũ rằng, khi nào làm dự án mới, có vai gì hợp thì cho bà một vai. Tôi sẽ không lấy cát-xê (cười).

Sau khi NSND Ngô Mạnh Lân qua đời, điều gì giúp bà vượt qua khoảng thời gian khó khăn đó?

- Tôi suy sụp mấy năm liền. Không ngày nào tôi không nhớ ông ấy cả.

Mỗi góc trong căn nhà này đều có hình bóng của ông ấy. Nhiều khi ngồi một mình, tôi vẫn nhớ những chuyện rất nhỏ ngày xưa. Rồi dần dần, nhờ bạn bè, con cháu động viên nhiều nên tôi cũng nguôi ngoai hơn. 

NSND Ngọc Lan còn được biết đến là người nghệ sĩ có tâm hồn đa cảm, gắn bó với thơ ca. Bà có thể chia sẻ thêm về lát cắt thú vị này trong cuộc sống của mình?

- Hiện tại, không đi đóng phim nữa thì tôi tìm niềm vui khác để khỏa lấp sự trống trải, đó là thơ ca.

Tôi bắt đầu viết thơ từ hơn 30 năm trước. Tôi không phải nhà thơ chuyên nghiệp, chỉ là mỗi khi có những va đập của cuộc sống, rung cảm trước thiên nhiên, những biến cố gia đình hay đơn giản chỉ là vài khoảnh khắc yêu thương đời thường, tôi lại mượn vần thơ để trải lòng mình.

Tôi cứ góp nhặt những cảm xúc chân thành ấy theo năm tháng. Thường phải mất 2-3 năm mới gom đủ bài để hoàn thành một tập. Đến nay, tôi đã xuất bản 8 tập thơ do Nhà xuất bản Văn học ấn hành và đang hoàn thiện tập thứ 9.

Tập thơ mới này dày gần 200 bài, dự định mang tên Chọn một khối tình và sẽ ra mắt vào trung tuần tháng 9 tới.

Tôi chia tác phẩm làm 3 phần: Khối tình dành cho quê hương, đất nước; khối tình dành cho gia đình - nơi có người chồng quá cố, có con cái, cháu chắt; và khối tình dành cho bạn bè, đồng nghiệp thân thiết. Trong đó, tôi rất tâm đắc bài thơ Đất nước chuyển mình viết về sự đổi thay của quê hương, đất nước.

Bản thân cũng rất bất ngờ khi năm ngoái, ca khúc Sông Thương ngày trở về do nhạc sĩ Tuấn Phương phổ nhạc từ bài thơ Về với sông Thương của tôi được trao giải xuất sắc tại Giải thưởng Văn học nghệ thuật.

Tuổi này tôi không còn thức đêm làm thơ nữa. Nhưng có hôm 2h sáng, ý thơ tự nhiên xuất hiện trong đầu. Sợ sáng ra quên mất nên tôi lại lật đật bật đèn dậy để ghi lại ngay.

NSND Ngọc Lan bắt đầu viết thơ từ khoảng 30 năm trước, đến nay bà đã xuất bản 8 tập thơ và đang chuẩn bị ra mắt tập thứ 9. 

Trong gia tài gần 200 bài thơ của tập “Chọn một khối tình", chắc hẳn những bài thơ viết về người chồng quá cố - NSND Ngô Mạnh Lân - đem lại cho bà nhiều cảm xúc?

- Nhiều lắm! Tình cảm dành cho ông ấy không thể nào nói hết bằng lời. Bốn năm sau ngày ông ra đi, tôi viết bài Không có anh để nói lên nỗi lòng cô đơn, trống trải của mình khi ở lại.

“Đã ngót 4 năm cách biệt rồi.

Âm dương xa thẳm, nhớ không nguôi.

Chén trà thơm mời anh hàng sáng.

Cho thỏa lòng em bõ nhớ thôi…

Lần này bệnh đến chẳng có anh.

Một mình lăn lóc với đàn con.

Trái cấm năm xưa nay còn một.

Giữ tặng anh yêu một khối tình”.

Bốn câu cuối ở bài thơ này, nếu người ngoài đọc có thể sẽ không hiểu hết ý nghĩa. Thực ra, cách đây hơn 1 năm, tôi phát hiện bị bệnh và phải phẫu thuật cắt bỏ một bên ngực trái.

Khi nằm trên giường bệnh mà không còn bóng dáng ông ấy, tôi đã nghẹn ngào viết nên những dòng thơ đó.

Tôi cũng rất thích bài Năm ngựa đi xem tranh ngựa vừa viết gần đây. Bài thơ cũng là một cách để tôi nhớ về ông ấy, về hơn 60 năm vợ chồng đã cùng nắm tay, đồng hành bên nhau.

Tuổi 84 cuộc sống bình dị, an nhiên

Trải qua nhiều cuộc phẫu thuật khi tuổi đã cao, tình hình sức khỏe của NSND Ngọc Lan hiện ra sao?

- Bây giờ sức khỏe của tôi hoàn toàn bình thường, không có vấn đề gì đáng ngại nữa. Hằng tuần hoặc hằng tháng, bác sĩ vẫn đến nhà để kiểm tra, theo dõi tình hình.

Tôi nghiệm ra rằng, bí quyết lớn nhất để chiến thắng bệnh tật chính là giữ tinh thần lạc quan.  Tính đến nay, bản thân đã trải qua 5 cuộc phẫu thuật lớn nhỏ, từ mổ vú, mổ mắt cho đến gan, mật. Các bác sĩ điều trị cho tôi từ trước đến giờ đều nói, hiếm thấy bệnh nhân nào có tinh thần thép và hợp tác với y, bác sĩ tốt như tôi.

Sau ca mổ ở Bệnh viện K, tôi còn xúc động viết một bài thơ để tri ân tập thể y bác sĩ ở đó đã tận tình phẫu thuật, cứu sống mình. Thỉnh thoảng, tôi vẫn thu xếp thời gian quay lại thăm mọi người.

NSND Ngọc Lan có bí quyết gì trong việc ăn uống hay tập luyện để giữ gìn sức khỏe, sự minh mẫn và năng lượng tích cực như vậy?

- Ở tuổi này, tôi ăn uống đơn giản lắm, không cầu kỳ hay kiêng khem gì. Bữa cơm của tôi thường chỉ quanh quẩn vài con tôm, con tép nhỏ, đĩa rau luộc hoặc ít lạc rang muối. Tôi mê món cá kho tương đậm đà như mẹ nấu ngày xưa rồi quả trám dầm nước mắm hay cà pháo.

Con cháu nhiều khi mang đồ ngon, bổ đến nhưng tôi thường từ chối, vì biết không hợp với hệ tiêu hóa của người già.

Ăn uống thanh đạm nhưng điều tôi coi trọng nhất là duy trì tập luyện đều đặn. Một ngày của tôi bắt đầu từ 6h sáng với 15-20 phút xoa bóp tay chân, cơ khớp ngay trên giường. Sau đó, tôi ngồi xe đạp tập tại chỗ, uống một cốc nước ấm rồi bật nhạc tập các động tác vận động toàn thân nhẹ nhàng, vừa sức. 

Con cháu còn mua tặng một máy tập gym mini để nâng chân. Ban đầu, chỉ tập được khoảng 15-20 cái là mỏi, nhưng giờ, ngày nào cũng duy trì đều đặn 100 bậc mà không thấy mệt.

Tập xong tôi mới ăn sáng, thường chỉ lát bánh mì nhỏ với cốc sữa hạt. Buổi trưa tôi ngủ một lúc, tối thì xem tivi đến 23h là đi ngủ. Tôi dễ ngủ lắm, nằm khoảng 15 phút là ngủ say một mạch 5-6 tiếng. Nói chung, bản thân giữ chế độ sinh hoạt khá điều độ.

Nhiều người ở tuổi của NSND Ngọc Lan thường sống cùng con cháu để có người chăm sóc sớm hôm, tại sao bà lại chọn ở riêng một mình?

- Bản thân quan niệm, ở đâu mình thấy thoải mái, vui vẻ là được. Các con nhiều lần bảo: “Mẹ về ở chung với chúng con”, nhưng tôi từ chối.

Các con bận rộn công việc, các cháu thì đi học, tôi sang đó cuối cùng cũng chỉ quanh quẩn một mình. Hơn nữa, mình có tuổi rồi, nếp sinh hoạt khác nên sống riêng thế này vừa thoải mái, vừa đỡ phiền con cháu.

Ở căn nhà này còn có ông nhà tôi. Bàn thờ ông đặt ở đây. Suốt 5 năm nay, từ ngày ông mất, sáng nào tôi cũng pha một ấm trà ngon, rót chén nước mời ông rồi ngồi trò chuyện một mình, cứ nghĩ để ông biết đường đi đường về. Giờ dọn sang nơi khác, tôi lại sợ ông không tìm thấy nhà nữa.

Căn hộ tôi đang ở ấm cúng, với tôi như vậy đã là quá đủ đầy rồi, chẳng mong cầu gì hơn. Hằng ngày, việc nấu nướng, dọn dẹp hay giặt giũ mình đều tự làm.

Tôi chỉ thuê một cô giúp việc theo giờ, mỗi tuần đến 2-3 buổi để phụ lau dọn nhà cửa, chứ bảo có người ở cùng cả ngày cũng không quen. Người ta không hiểu tính mình, nấu không đúng vị xưa là tôi ăn không được.

Mình còn sức khỏe, cứ túc tắc tự làm cho vui, nhà cửa lúc nào cũng sạch sẽ, gọn gàng. Tối đến, các con đi làm về lại ghé qua, các cháu chắt đứa múa đứa hát cho cụ xem là tôi vui lắm rồi.

Từng là một trong những mỹ nhân của nền điện ảnh cách mạng một thời, ở tuổi 84, NSND Ngọc Lan quan niệm thế nào về vẻ đẹp của người phụ nữ?

- Tôi luôn nghĩ phụ nữ ở độ tuổi nào cũng có nét đẹp riêng. Tuổi 17, 18 hay đôi mươi, ai cũng có một thời rực rỡ như bông hoa nở đúng độ.

Tôi may mắn là diễn viên, được xuất hiện trên màn ảnh nên khán giả ưu ái dành cho những danh xưng hoa mỹ thôi, chứ chưa bao giờ tự nhận mình là “mỹ nhân” cả. Tôi thấy mình rất bình thường.

Bây giờ tuổi cao, cơ thể không tránh khỏi quy luật tự nhiên với đủ thứ bệnh của tuổi già như: Đau xương, thoái hóa khớp, huyết áp, tiền đình... Nhưng tôi chọn cách bằng lòng và sống hòa bình với nó.

Người già ai mà chẳng đau ốm, cứ quan niệm đau đâu chữa đấy, mệt thì nghỉ. Điều quan trọng nhất vẫn là cố gắng giữ đầu óc phải luôn thoải mái, không sân si hay bi quan gì cả.

Cảm ơn NSND Ngọc Lan vì những chia sẻ!

Ảnh: Nguyễn Hà Nam