Bên trong thủy đài cổ 140 năm tuổi giữa lòng TPHCM

Giữa trung tâm TPHCM nhộn nhịp, bên trong khuôn viên Tổng công ty Cấp nước Sài Gòn (SAWACO), thủy đài cổ 140 năm tuổi vẫn âm thầm tồn tại như một chứng nhân của đô thị Sài Gòn xưa.

Thủy đài nằm gần Hồ Con Rùa (phường Xuân Hoà), công trình là một phần của hệ thống cấp nước đầu tiên do người Pháp xây dựng vào cuối thế kỷ 19.

Công trình được người Pháp xây dựng năm 1886, là một trong những thủy đài lâu đời nhất còn sót lại tại ở TPHCM. 

Vào ngày 28/3/2014, UBND TPHCM đã có quyết định công nhận thủy đài là Di tích lịch sử văn hóa - kiến trúc nghệ thuật cấp thành phố.

Từ bên ngoài, công trình gây ấn tượng với hình dáng oval độc đáo, cao khoảng 25m cùng hai bồn chứa nước khổng lồ đặt trên mái.

Phần thân thuỷ đài được sơn màu vàng, lớp tường bao quanh có độ dày 1,6-2m có nhiệm vụ chịu lực. Điểm nhấn của đài nước là hàng loạt cửa chính, cửa sổ và khoảng 20 lỗ thông gió được chạm khắc hoa văn.

Khi còn hoạt động, nước ngầm từ các giếng sẽ được đưa về giếng trung tâm, xử lý rồi bơm lên bồn chứa để tạo áp lực cấp nước cho người dân. Công trình từng ngưng hoạt động trong giai đoạn 1930-1940, sau đó được sử dụng như hệ thống cấp nước dự phòng cho thành phố.

Sau nhiều thập niên hoàn thành "sứ mệnh" lịch sử, thủy đài chính thức dừng vận hành từ năm 1965 đến nay.

Thuỷ đài gồm một trệt và hai tầng vẫn giữ nguyên kiến trúc ban đầu. Từ năm 2018, toàn bộ tầng trệt được Sawaco dùng làm phòng truyền thống, trưng bày hơn 200 hiện vật, hình ảnh, tư liệu về ngành cấp nước thành phố qua các thời kỳ.

Bên trong thủy đài vẫn còn lưu giữ các đường ống dẫn nước, van khóa và hệ thống máy bơm từng phục vụ cho mạng lưới cấp nước đầu tiên của Sài Gòn.

Kết cấu đường ống dẫn nước, máy bơm, van... ngầm ở tầng trệt vẫn còn nguyên vẹn sau 140 năm. Hiện hệ thống này đã được lắp đặt đèn, kính chịu lực để dễ tham quan.

Phòng truyền thống được chia thành hai khu vực trưng bày sự hình thành và phát triển ngành nước thành phố qua nhiều giai đoạn.

Các hiện vật được sắp xếp theo từng kệ riêng về máy móc, sổ sách, hình ảnh, con dấu... của ngành cấp nước từ thời Pháp mà Sawaco còn lưu trữ.

Một số loại hồ sơ nghành nước giai đoạn đầu thế kỷ 20 cũng được lưu giữ và trưng bày bên trong thuỷ đài.

Những chiếc đồng hồ nước TA3 được sử dụng trong giai đoạn 1958-1975.

Chia sẻ với phóng viên Dân trí, đại diện Tổng Công ty Cấp nước Sài Gòn cho biết, đơn vị thường xuyên thực hiện công tác kiểm tra, chống xuống cấp nhằm bảo tồn nguyên trạng kiến trúc của Thủy đài. Đồng thời, Tổng Công ty cũng đang triển khai đẩy mạnh công tác số hóa tư liệu, sưu tầm hiện vật, xây dựng không gian trưng bày lịch sử ngành nước. Trong tương lai hướng đến phát triển Di tích Thủy đài thành điểm tham quan, giáo dục truyền thống gắn với văn hóa doanh nghiệp ngành cấp nước cho người dân Thành phố.

"Bên cạnh giá trị lịch sử, việc bảo tồn Thủy đài còn gắn với định hướng phát triển bền vững của ngành cấp nước thành phố. Thông qua các chương trình tham quan, truyền thông cộng đồng và hoạt động trải nghiệm dành cho học sinh, sinh viên, người lao động, SAWACO mong muốn lan tỏa ý thức bảo vệ nguồn nước, sử dụng nước tiết kiệm và hiểu hơn về hành trình hơn 150 năm hình thành ngành cấp nước Sài Gòn - TPHCM. Việc gìn giữ Thủy đài hôm nay không chỉ là bảo tồn một công trình kiến trúc cổ, mà còn là giữ gìn ký ức đô thị và khẳng định vai trò của ngành cấp nước trong sự phát triển hiện đại của thành phố", đơn vị này cho hay.

Giữa những toà cao ốc hiện đại của TPHCM ngày nay, thủy đài hơn 140 năm tuổi vẫn lặng lẽ tồn tại như một dấu tích hiếm hoi của hạ tầng đô thị Sài Gòn xưa.