"Thứ nguy hiểm nhất không đi qua cửa khẩu, mà tồn tại dưới dạng mã nguồn"

Dự án Luật Phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt được Quốc hội thảo luận trong phiên làm việc tại hội trường sáng 8/8.

Một vấn đề mới được đại biểu Phạm Trọng Nhân (TPHCM) góp ý khi xây dựng luật này là “năng lực công nghệ vô hình” khi AI có thể tham gia vào chuỗi tạo ra những vật liệu, hợp chất nguy hiểm. Theo ông, đây là một nguy cơ mới cần được nhìn nhận để quản lý rủi ro.

Lâu nay, đại biểu Phạm Trọng Nhân cho biết cách tiếp cận truyền thống về phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt chủ yếu gắn với biên giới, cảng biển, cửa khẩu - nơi có thể kiểm soát hàng hóa hữu hình.

Song hiện nay, ông nhận định thứ nguy hiểm nhất không đi qua cửa khẩu nào, mà  tồn tại dưới dạng mã nguồn, trọng số mô hình, thuật toán, truyền qua một đường kết nối Internet, và có khả năng tự thiết kế ra những vật liệu, hợp chất mà một phòng thí nghiệm từng phải mất nhiều năm mới làm được.

Từ đó, ông Nhân đề nghị dự thảo luật mở rộng cách nhận diện đối tượng kiểm soát, bổ sung khái niệm “công nghệ lưỡng dụng”, trong đó mô hình AI vượt ngưỡng năng lực nguy hiểm là một dạng công nghệ lưỡng dụng đặc biệt cần được đưa vào diện kiểm soát xuất khẩu.

Với quan điểm “không phải kiểm soát AI nói chung”, ông Nhân nhấn mạnh chỉ những mô hình có khả năng làm gia tăng đáng kể nguy cơ phổ biến mới cần cơ chế quản lý tương xứng.

“Nhưng nếu danh mục chỉ dừng ở hàng hóa hữu hình, trong khi năng lực nguy hiểm có thể truyền qua biên giới chỉ bằng một tệp vài trăm Gigabyte, thì luật vừa có hiệu lực đã trở nên lạc hậu”, vị đại biểu nêu quan điểm.

Ông đề nghị bổ sung các tiêu chí nhận diện rủi ro từ AI như năng lực tính toán, mức độ tự chủ, khả năng tự động thiết kế vật liệu, hóa chất, tác nhân sinh học và khả năng vượt qua cơ chế an toàn của hệ thống.

Đại biểu nhấn mạnh một mô hình AI vượt ngưỡng năng lực nguy hiểm cũng cần được xác định là căn cứ để kích hoạt cơ chế đánh giá rủi ro quốc gia. Vì thế, cần nâng cảnh báo sớm thành năng lực phân tích rủi ro quốc gia, ứng dụng AI và phân tích dữ liệu lớn để phát hiện dấu hiệu bất thường trong chuyển giao công nghệ và các mô hình AI có nguy cơ cao, kết nối liên ngành giữa các cơ quan.

Trước đó, đại biểu Trịnh Tú Anh (Lâm Đồng) cũng đề nghị rà soát để thống nhất phạm vi danh mục kiểm soát với các đối tượng chịu sự quản lý của luật, không chỉ dừng ở hàng hóa lưỡng dụng mà cần bao quát hàng hóa, vật liệu, thiết bị, phần mềm, công nghệ và dịch vụ.

Bà cũng đề nghị bổ sung hoạt động môi giới, tư vấn, đại diện, ủy thác, xúc tiến thương mại và các hoạt động trung gian liên quan đến những đối tượng thuộc diện kiểm soát.

Với cơ chế quản lý dựa trên rủi ro, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (Hải Phòng) đề nghị khi sử dụng công cụ phân tích dữ liệu, AI hoặc hệ thống cảnh báo tự động, quyết định cuối cùng vẫn phải thuộc về chủ thể có thẩm quyền và có trách nhiệm giải trình.

Giải trình sau đó, Đại tướng Phan Văn Giang, Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng, nhấn mạnh nhiều yêu cầu khi xây dựng luật này.

Trước hết, theo Bộ trưởng, phải đồng thời bảo đảm quốc phòng, an ninh quốc gia nhưng không cản trở hoạt động dân sự, sản xuất, kinh doanh, nghiên cứu khoa học và các hoạt động hợp pháp.

Đại tướng Phan Văn Giang cũng quán triệt tinh thần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhưng không làm phát sinh thủ tục, giấy phép, chế độ báo cáo hoặc nghĩa vụ có tính chất trùng lặp.

Theo Đại tướng Phan Văn Giang, các quy định liên quan trực tiếp đến quyền, căn cứ, thời hạn và giới hạn áp dụng các biện pháp phải được quy định chặt chẽ, không giao quy định chi tiết theo hướng mở rộng thẩm quyền mà hạn chế quyền.