Khoa học công nghệ có thể bị lợi dụng để phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt

Quản lý rủi ro từ công nghệ và hàng hóa lưỡng dụng

Sáng 4/8, tại Kỳ họp không thường lệ thứ nhất, Quốc hội khóa XVI, Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Quốc phòng Phan Văn Giang trình bày tờ trình dự án Luật Phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt. Việc xây dựng luật nhằm thể chế hóa đường lối của Đảng về bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa, đồng thời hoàn thiện khuôn khổ pháp lý hiện hành về phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt.

Theo tờ trình, thực tiễn cho thấy các chủ thể phi nhà nước có thể lợi dụng hoạt động thương mại, logistics, đầu tư, hợp tác khoa học, chuyển giao công nghệ, tài chính số và hàng hóa, công nghệ lưỡng dụng để nghiên cứu, phát triển, vận chuyển, chuyển giao, sử dụng hoặc tài trợ cho hoạt động phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt.

Dự thảo luật quy định cơ chế đánh giá rủi ro quốc gia, quản lý và kiểm soát các hoạt động, hàng hóa, vật liệu, thiết bị, phần mềm, công nghệ, dịch vụ có nguy cơ bị lợi dụng.

Đáng chú ý, dự thảo quy định biện pháp quản lý, kiểm soát đối tượng ngoài danh mục kiểm soát và xác minh người sử dụng cuối cùng, mục đích sử dụng cuối cùng. Biện pháp này được áp dụng khi có căn cứ rủi ro cụ thể, có khả năng kiểm chứng cho thấy hàng hóa, vật liệu, thiết bị, phần mềm, công nghệ hoặc dịch vụ, dù không thuộc danh mục, có thể được sử dụng toàn bộ hoặc một phần cho hoạt động phổ biến hoặc tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt.

Việc kiểm soát ngoài danh mục phải bảo đảm đúng căn cứ, thẩm quyền, đối tượng, cần thiết và tương xứng với rủi ro; không được áp dụng trên cơ sở suy đoán, cảnh báo không rõ nguồn gốc hoặc thông tin chưa được đánh giá, xác minh.

Dự thảo cũng xác định việc kiểm soát người sử dụng và mục đích sử dụng cuối cùng phải dựa trên đánh giá rủi ro, không làm phát sinh nghĩa vụ trùng lặp với pháp luật chuyên ngành. Cơ quan có thẩm quyền phải kế thừa, sử dụng thông tin đã có và chỉ yêu cầu tổ chức, cá nhân bổ sung khi dữ liệu hiện có chưa đủ.

Yêu cầu minh bạch cơ chế kiểm soát và chia sẻ dữ liệu

Trình bày Báo cáo thẩm tra, Thượng tướng Lê Tấn Tới, Chủ nhiệm Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại, cho biết cơ quan thẩm tra nhất trí về sự cần thiết ban hành luật nhằm đáp ứng yêu cầu quốc phòng, an ninh và chủ động hội nhập quốc tế.

Để bảo đảm tính khả thi, Ủy ban đề nghị Chính phủ tiếp tục hoàn thiện các tiêu chí đánh giá rủi ro quốc gia tại Điều 11, bổ sung chỉ số định lượng hoặc mức đánh giá phù hợp; làm rõ vai trò của doanh nghiệp và các chủ thể kinh tế trong nhóm tiêu chí về mức độ dễ bị tổn thương.

Đối với biện pháp kiểm soát ngoài danh mục tại Điều 15, cơ quan thẩm tra đề nghị quy định chặt chẽ căn cứ, điều kiện, thẩm quyền, trình tự, thủ tục và cơ chế kiểm tra, giám sát; bổ sung trách nhiệm rà soát định kỳ, chấm dứt biện pháp và bồi thường thiệt hại.

Với giao dịch đáng ngờ liên quan đến tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt tại Điều 23, Ủy ban đề nghị làm rõ trách nhiệm phối hợp, trao đổi thông tin giữa các cơ quan chức năng sau khi tiếp nhận báo cáo.

Về cơ sở dữ liệu quốc gia về phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt, cơ quan thẩm tra đề nghị làm rõ phạm vi thông tin được thu thập và trách nhiệm cập nhật, khai thác, chia sẻ, quản lý dữ liệu. Hệ thống cần được thiết kế theo hướng kế thừa, kết nối và khai thác tối đa các cơ sở dữ liệu quốc gia, cơ sở dữ liệu chuyên ngành đã được đầu tư.