Nhắc vụ Việt Á, AIC, đại biểu nói cần ngăn chặn sai phạm sớm trong đấu thầu

Ngày 6/11, thảo luận về dự thảo Luật Đấu thầu tại Quốc hội, đại biểu Lê Hoàng Anh, Ủy viên hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội, đặt vấn đề cần tập trung sửa đổi pháp luật hay khắc phục những bất cập trong khâu tổ chức thực hiện.

Không thể cứ có sai phạm lại sửa luật

Theo đại biểu, Luật Đấu thầu năm 2023 đã trải qua 5 lần sửa đổi, bổ sung. Nếu dự thảo lần này được thông qua, đạo luật sẽ bị thay thế chỉ sau 38 tháng. Tính cả các nghị định, quy định về đấu thầu thay đổi bình quân khoảng 5 tháng một lần.

Ông cho rằng việc sửa đổi liên tục có thể khiến doanh nghiệp bất an, khó ổn định hoạt động. Đáng chú ý, hạn mức chỉ định thầu đã thay đổi từ 1 tỷ đồng lên 5 tỷ đồng, rồi 30 tỷ đồng trong khoảng hai năm.

Đại biểu dẫn các vụ án lớn như Việt Á, AIC để nhấn mạnh rằng những sai phạm trong đấu thầu đã được xử lý theo quy định pháp luật hiện hành.

"Luật không thiếu chế tài; cái thiếu là phát hiện sớm, ngăn chặn từ đầu", ông Hoàng Anh nói.

Theo đại biểu, hiệu quả đấu thầu không chỉ phụ thuộc vào quy định pháp luật mà còn ở khâu tổ chức thực hiện. Nếu mỗi khi xảy ra sai phạm lại sửa luật, chính sách có nguy cơ rơi vào vòng luẩn quẩn "siết - nới", gây ra những hệ quả không mong muốn.

"Cứ có sai phạm lại sửa luật thì rơi vào vòng "siết - nới": siết thì cán bộ sợ, nới thì sai phạm tăng. Xe hỏng phanh thì phải sửa phanh, không phải thay biển báo", ông Hoàng Anh nhấn mạnh.

Từ lập luận này, đại biểu đề nghị tập trung nguồn lực nâng cao hiệu quả thực thi, trong đó có việc liên thông dữ liệu đấu thầu với dữ liệu hải quan, thuế, y tế để tăng khả năng phát hiện, cảnh báo những dấu hiệu bất thường.

Đồng thời, ông kiến nghị bổ sung quy định đánh giá hiệu quả thực hiện luật, làm căn cứ cho những lần sửa đổi tiếp theo dựa trên số liệu thay vì từng vụ việc cụ thể.

Đề nghị lấy cạnh tranh làm gốc

Bên cạnh yêu cầu ổn định pháp luật, đại biểu Lê Hoàng Anh cũng băn khoăn về tỷ lệ chỉ định thầu ở mức cao.

Theo số liệu ông dẫn, năm 2025, trong gần 300.000 gói thầu, tỷ lệ chỉ định thầu chiếm 78,35%, trong khi đấu thầu rộng rãi chỉ đạt 12,25%.

Đại biểu cho biết tổng giá trị đấu thầu năm 2025 khoảng 1,86 triệu tỷ đồng. Với quy mô này, mỗi 1% tiết kiệm nhờ cạnh tranh tương đương khoảng 18.600 tỷ đồng.

Ông cho rằng chỉ định thầu là hình thức cần thiết trong một số trường hợp nhưng phải có giới hạn rõ ràng, bảo đảm trách nhiệm giải trình và công khai.

Đại biểu băn khoăn khi dự thảo luật giao nghị định quy định cụ thể các trường hợp chỉ định thầu, song dự thảo nghị định lại có quy định mang tính khái quát tương tự luật.

"Luật giao cho Nghị định, Nghị định lại chép luật - cái khung không nằm ở đâu cả", ông nhận xét.

Theo đại biểu, nếu các trường hợp ngoại lệ không được giới hạn chặt chẽ, cơ chế "xin - cho", lợi ích nhóm có thể phát sinh.

Vì vậy, ông đề nghị xác định đấu thầu rộng rãi là hình thức chủ yếu, quy định cụ thể các trường hợp chỉ định thầu ngay trong luật. Mỗi trường hợp chỉ định thầu phải có văn bản giải trình, phê duyệt theo cấp giá trị và công khai ít nhất 5 ngày làm việc trước khi ký hợp đồng.

Nhấn mạnh yêu cầu vừa tạo thuận lợi cho hoạt động đấu thầu, vừa bảo vệ tài sản công, đại biểu cho rằng luật cần được hoàn thiện theo nguyên tắc "mở để phát triển, khóa để liêm chính, ổn định để doanh nghiệp yên tâm".

Ngăn tình trạng đấu thầu có "quân xanh, quân đỏ"

Cùng quan tâm đến tính cạnh tranh, đại biểu Nguyễn Trung Kiên, Ủy viên hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại, cảnh báo tình trạng thông đồng, gian lận trong hoạt động đấu thầu, nhất là việc các doanh nghiệp bắt tay để dàn xếp kết quả lựa chọn nhà thầu.

Theo ông, có trường hợp doanh nghiệp thỏa thuận trước về giá trúng thầu, phân chia vai trò "quân xanh", "quân đỏ", tạo ra những cuộc đấu thầu "có vẻ cạnh tranh, nhưng thực chất kết quả đã được dàn xếp".

Một số chủ thể còn sử dụng nhiều doanh nghiệp có quan hệ sở hữu, quản lý, kiểm soát hoặc thông qua người đứng tên hộ để cùng tham gia đấu thầu, tạo ra sự cạnh tranh giả tạo.

Đại biểu cũng đề cập tình trạng thông đồng giữa chủ đầu tư, bên mời thầu, đơn vị tư vấn, thẩm định giá và nhà thầu nhằm nâng khống giá, cài cắm tiêu chí kỹ thuật, điều kiện năng lực, kinh nghiệm mang tính đặc thù, hạn chế sự tham gia của các doanh nghiệp khác.

Từ thực tế này, ông Kiên đề nghị bổ sung các hành vi bị cấm, trong đó có việc sử dụng những doanh nghiệp có chung quan hệ sở hữu, quản lý hoặc chủ thể hưởng lợi để dàn xếp kết quả đấu thầu.

Cùng với đó, cần bổ sung quy định cấm che giấu xung đột lợi ích, làm rõ trách nhiệm kê khai quan hệ sở hữu, kiểm soát lợi ích tài chính và xử lý hành vi giả mạo, làm sai lệch dữ liệu điện tử, hồ sơ năng lực, kinh nghiệm.

Đại biểu kiến nghị ứng dụng dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo để phân tích và phát hiện dấu hiệu bất thường về giá, tỷ lệ trúng thầu, quan hệ sở hữu giữa các nhà thầu.

Tuy nhiên, ông lưu ý cảnh báo từ các hệ thống này phải được cơ quan có thẩm quyền kiểm tra, xác minh khách quan, không được sử dụng làm căn cứ duy nhất để chứng minh hành vi vi phạm.

Theo đại biểu Nguyễn Trung Kiên, hoàn thiện cơ chế phòng ngừa thông thầu, gian lận là yêu cầu cần thiết để bảo vệ tài sản công, xây dựng môi trường đấu thầu cạnh tranh thực chất, công bằng và minh bạch.