Đề xuất cơ chế riêng để quản lý hiệu quả nguồn đất hiếm quốc gia

Sáng 4/11, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Đức Thắng trình bày tờ trình về 2 dự án: Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Địa chất và khoáng sản; Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của các luật trong lĩnh vực nông nghiệp và môi trường. 

Đất hiếm là tài nguyên chiến lược đặc biệt

Theo Bộ trưởng Thắng, việc sửa đổi, bổ sung Luật Địa chất và khoáng sản xuất phát từ yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện thể chế, khơi thông nguồn lực khoáng sản phục vụ phát triển kinh tế - xã hội trong tình hình mới.

Trong đó, đất hiếm được xác định là một trong những loại khoáng sản chiến lược đặc biệt, giữ vai trò quan trọng trong công nghiệp công nghệ cao, chuyển đổi năng lượng và quốc phòng - an ninh.

Chính phủ dẫn số liệu của các tổ chức quốc tế cho thấy, nhu cầu đất hiếm toàn cầu tăng mạnh trong thập kỷ tới, do sự phát triển của các ngành như sản xuất chip, pin xe điện, nam châm vĩnh cửu, thiết bị quốc phòng, robot và năng lượng tái tạo. Trong khi đó, nguồn cung đang bị hạn chế và phân bố không đều, khiến đất hiếm trở thành yếu tố cạnh tranh chiến lược giữa các quốc gia.

Chính vì vậy, cơ quan soạn thảo cho rằng việc bổ sung các quy định riêng về đất hiếm trong Luật Địa chất và khoáng sản là cần thiết, nhằm tạo cơ sở pháp lý cho việc quản lý, thăm dò, khai thác, chế biến và sử dụng đất hiếm gắn với bảo vệ môi trường, bảo đảm lợi ích quốc gia và phát triển bền vững.

Dự thảo nêu rõ đất hiếm là tài nguyên chiến lược đặc biệt, mọi hoạt động điều tra, đánh giá, thăm dò, khai thác, chế biến và sử dụng phải tuân thủ chiến lược quốc gia và quy hoạch về đất hiếm; không được xuất khẩu thô, chỉ các doanh nghiệp, tổ chức được Nhà nước chỉ định hoặc cho phép mới được quyền khai thác, chế biến.

Nhà nước ưu tiên đầu tư điều tra địa chất, đánh giá, thăm dò đất hiếm bằng ngân sách, đồng thời khuyến khích hợp tác quốc tế trong nghiên cứu, phát triển công nghệ khai thác, tuyển, tách và chế biến sâu.

Việc chế biến đất hiếm phải gắn với xây dựng hệ sinh thái công nghiệp hiện đại, nhằm nâng cao giá trị gia tăng và năng lực tự chủ trong chuỗi cung ứng.

Chính phủ cũng được giao quy định cụ thể về dự trữ, bảo vệ, thăm dò và khai thác đất hiếm, trong đó nêu rõ Bộ Nông nghiệp và Môi trường là cơ quan tổ chức thăm dò bằng nguồn vốn nhà nước, đồng thời có thẩm quyền cấp phép thăm dò, khai thác đất hiếm sau khi được Thủ tướng Chính phủ chấp thuận.

Trình bày báo cáo thẩm tra của Quốc hội, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải cho biết, Ủy ban cơ bản thống nhất với việc bổ sung chương riêng trong Luật Địa chất và Khoáng sản để quản lý hoạt động liên quan đến đất hiếm - loại khoáng sản chiến lược có giá trị kinh tế và công nghệ cao.

"Ủy ban đề nghị cơ quan soạn thảo nghiên cứu thiết kế một chương riêng quy định nguyên tắc quản lý các loại khoáng sản chiến lược nói chung và một số vấn đề về quản lý đất hiếm nói riêng.

Bên cạnh đó, làm rõ sự khác biệt giữa đất hiếm và các loại khoáng sản nhóm I, đồng thời bổ sung quy định bắt buộc phải có ý kiến bằng văn bản của Bộ Quốc phòng và Bộ Công an trước khi cấp phép thăm dò, khai thác đất hiếm tại khu vực nhạy cảm", bà Hải cho biết.

Theo bà Hải, việc quy định cụ thể và minh bạch về đất hiếm sẽ giúp ngăn ngừa nguy cơ lợi dụng, thất thoát tài nguyên, đồng thời bảo đảm khai thác hiệu quả, gắn với bảo vệ lợi ích quốc gia lâu dài.

Trao quyền cho địa phương trong cấp phép khai thác khoáng sản

Bên cạnh nội dung về đất hiếm, dự thảo Luật còn sửa đổi nhiều quy định nhằm tháo gỡ vướng mắc trong quản lý và cấp phép hoạt động khoáng sản.

Trong đó, trao thêm thẩm quyền cho địa phương trong cấp phép khai thác khoáng sản nhóm III, IV phục vụ các công trình, dự án đầu tư công, dự án PPP, công trình trọng điểm, khẩn cấp hoặc phòng, chống thiên tai; mở rộng tiêu chí khoanh định khu vực không đấu giá quyền khai thác để bảo đảm nguồn vật liệu cho các công trình lớn; và phân định rõ thời hạn ưu tiên nộp hồ sơ cấp phép theo từng nhóm khoáng sản.

Việc sửa đổi, bổ sung lần này được Chính phủ đánh giá là bước đi quan trọng trong hoàn thiện thể chế, bảo đảm thống nhất giữa quy hoạch, đầu tư, xây dựng và tổ chức bộ máy nhà nước; đồng thời quản lý chặt chẽ tài nguyên chiến lược, đặc biệt là đất hiếm, phục vụ phát triển bền vững, hiện đại và bảo đảm lợi ích quốc gia trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt.