Nhật Bản xúc tiến kế hoạch lập thủ đô thứ hai

Nhật Bản đang chính thức trong quá trình tìm kiếm thủ đô thứ hai. Một dự luật được các nhà lập pháp thông qua vào tháng 7 đã tạo ra một khuôn khổ pháp lý nhằm ấn định một hoặc nhiều khu vực tại quốc gia thường xuyên xảy ra động đất này làm phương án dự phòng nếu Tokyo bị tê liệt do thiên tai.

Kế hoạch này đang gây tranh cãi, không chỉ vì những người phản đối tranh luận rằng nó có thể sẽ ưu ái Osaka, quê nhà của đảng Duy tân, đối tác liên minh thiểu số trong chính phủ của Thủ tướng Sanae Takaichi.

Quốc hội Nhật Bản đã hoãn kỳ nghỉ hè khi cuộc tranh luận về một thủ đô thay thế kéo dài. Mặc dù đã dễ dàng vượt qua Hạ viện do liên minh cầm quyền nắm giữ đa số, dự luật này chỉ vượt qua Thượng viện do phe đối lập kiểm soát với cách biệt mong manh. Điều này có thể báo hiệu một con đường khó khăn phía trước đối với chính quyền của Thủ tướng Takaichi trong việc thực thi chương trình nghị sự chính sách.

Vì sao Nhật Bản thúc đẩy thành lập thủ đô thứ hai?

Đạo luật mới nêu rõ triết lý cơ bản là đảm bảo chính phủ Nhật Bản có thể tiếp tục hoạt động nếu một thảm họa tự nhiên hoặc tình trạng khẩn cấp khác xảy ra tại Tokyo. Chính phủ nước này ước tính có khoảng 70% khả năng một trận động đất cấp 7 (trận động đất lớn có thể gây thiệt hại nghiêm trọng trên diện rộng) sẽ xảy ra tại khu vực khu đô thị Tokyo trong vòng 30 năm tới.

Một sự cố như vậy có thể làm gián đoạn văn phòng thủ tướng, quốc hội, các bộ ngành trung ương và các định chế tài chính tại thủ đô. Nếu loại thảm họa này xảy ra, các khu vực được chỉ định sẽ tạm thời tiếp quản các chức năng chính trị, hành chính và kinh tế cốt lõi khi có yêu cầu.

Bên cạnh việc các khu vực này đóng vai trò là phương án dự phòng khẩn cấp, mục tiêu còn là giúp chúng trở thành những động lực tăng trưởng kinh tế nổi bật hơn, khắc phục sự "tập trung quá mức" vào Tokyo trong nền kinh tế và dân số Nhật Bản. Tokyo tạo ra khoảng 1/5 sản lượng kinh tế của cả nước, là nơi đặt trụ sở của hơn một nửa số công ty niêm yết tại Nhật Bản và là nơi cư trú của khoảng 30% dân số toàn quốc.

Đạo luật mới kêu gọi đầu tư vào các cơ sở của chính phủ, tuyến đường giao thông và hạ tầng đô thị khác tại các khu vực thủ đô phụ, cũng như các ưu đãi thuế, cải cách quy định và các biện pháp khác nhằm thu hút đầu tư tư nhân và nâng cao năng lực cạnh tranh công nghiệp.

Một kế hoạch gây tranh cãi

Việc thành lập thủ đô thứ hai từ lâu đã là chính sách thương hiệu của đảng Duy tân Nhật Bản có trụ sở tại Osaka (thường được gọi là Ishin). Người sáng lập đảng, cựu Thống đốc Osaka Toru Hashimoto, lần đầu tiên đề xuất Osaka nên là thủ đô thứ hai của Nhật Bản vào khoảng năm 2010.

Việc thông qua dự luật thủ đô dự phòng là một trong những hứa hẹn then chốt mà bà Takaichi đưa ra để thuyết phục Ishin gia nhập chính phủ liên minh của mình sau khi mối quan hệ đối tác kéo dài nhiều thập kỷ giữa đảng Dân chủ Tự do của bà và đảng Công minh bị rạn nứt vào năm ngoái. Những người chỉ trích cho rằng nguồn kinh phí đáng kể, các ưu đãi thuế và đầu tư hạ tầng có thể sẽ được đổ về Osaka hoặc một số ít khu vực được chỉ định sẽ làm tổn hại đến lợi ích của phần còn lại của đất nước.

Chính phủ Nhật Bản vẫn chưa ước tính chi phí cho một thủ đô thứ hai hoặc định lượng các lợi ích kinh tế dự kiến, làm dấy lên những câu hỏi mới về kỷ luật tài chính. Bà Takaichi vốn đã phải đối mặt với sự giám sát khắt khe từ thị trường do một loạt các sáng kiến chính sách tốn kém.

Cuộc tranh luận về thủ đô thứ hai cũng bị cuốn vào nền chính trị địa phương của Osaka. Một số người cho rằng đạo luật này sẽ tạo động lực mới cho Kế hoạch Đại đô thị Osaka, một đề xuất lâu đời của Ishin nhằm tổ chức lại thành phố Osaka theo mô hình các quận của Tokyo thay vì để chính quyền thành phố và chính quyền tỉnh chồng chéo các chức năng hành chính. Cư dân đã hai lần bác bỏ đề xuất này trong các cuộc trưng cầu dân ý, mặc dù thống đốc đang có kế hoạch tổ chức cuộc bỏ phiếu thứ ba vào mùa xuân.

Những thành phố có thể được lựa chọn

Đạo luật không chỉ định Osaka hay bất kỳ thành phố nào khác làm thủ đô dự phòng, mà chỉ thiết lập một khuôn khổ để các tỉnh có thể nộp đơn xin ứng tuyển. Văn bản luật mở ra khả năng có nhiều thủ đô phụ, một điều khoản nhằm đập tan những chỉ trích rằng đạo luật này được thiết kế chỉ dành riêng cho Osaka. Quyết định cuối cùng về việc thành phố nào được chọn thuộc về Thủ tướng.

Một khu vực đủ điều kiện để trở thành thủ đô dự phòng phải có xác suất chịu thiệt hại nghiêm trọng thấp hơn từ một thảm họa so với Tokyo cùng thời điểm. Khu vực đó cũng phải có đủ hạ tầng chính phủ, quy mô kinh tế, quy mô dân số và năng lực hành chính để hoạt động như một phương án dự phòng cho thủ đô hiện tại.

Một số thành phố và tỉnh đã bày tỏ sự quan tâm đến việc trở thành thủ đô dự phòng, bao gồm Fukuoka, Hokkaido và Miyagi.

Thống đốc Hideaki Omura của tỉnh Aichi đã tuyên bố ngay sau khi dự luật được thông qua rằng ông muốn tỉnh của mình trở thành "nơi đầu tiên trên toàn quốc" nộp đơn xin chỉ định thủ đô dự phòng.

Thủ đô thứ hai sẽ có ý nghĩa gì đối với Tokyo?

Tác động của thủ đô dự phòng trong ngắn hạn có thể sẽ hạn chế. Thủ đô chính không bị di dời và đạo luật không ngay lập tức yêu cầu các bộ ngành hay doanh nghiệp phải chuyển đi. Nhiều chi tiết vận hành, như cơ quan chính phủ nào sẽ di chuyển và quá trình chuyển giao sẽ hoạt động ra sao, vẫn được để lại để quyết định sau.

Theo thời gian, thủ đô thứ hai có thể làm xói mòn dần vị thế thống trị của Tokyo bằng cách điều hướng dòng đầu tư, hạ tầng và cuối cùng là một số chức năng của chính phủ sang các khu vực khác.

Thống đốc Tokyo Yuriko Koike đã ủng hộ việc củng cố các chức năng dự phòng thảm họa, đồng thời bác bỏ quan điểm cho rằng sự tập trung con người và nguồn lực của Tokyo là vấn đề. Bà nhấn mạnh những nỗ lực của Tokyo trong việc nâng cao năng lực khẩn cấp của chính mình, chẳng hạn như trung tâm chuẩn bị sẵn sàng ứng phó thảm họa của chính quyền đô thị tại thành phố Tachikawa ở phía tây.

Một thủ đô thứ hai phải được xướng tên trong vòng khoảng một năm kể từ khi luật mới có hiệu lực. Luật quy định chính phủ phải thành lập các trụ sở chỉ đạo để giám sát quá trình chỉ định thủ đô phụ. Một bộ trưởng nội các sẽ được bổ nhiệm để giám sát sáng kiến thủ đô thứ hai.