"Xã 49 cán bộ phục vụ hơn 66.000 dân, phòng 12 người làm việc của 6 sở"

Sau gần một năm vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, báo cáo "Đánh giá nhanh thực trạng cung ứng dịch vụ công trong bối cảnh chính quyền địa phương 2 cấp" khảo sát trên gần 5.000 người dân và nghiên cứu thực tế tại Bắc Ninh, Hưng Yên cho thấy nhiều tín hiệu tích cực trong cung ứng dịch vụ công. Để kịp phục vụ người dân tại cơ sở, áp lực lớn đang dồn xuống cấp xã.

Báo cáo do Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh phối hợp với MDRI (Mekong Development Research Institute - Viện Nghiên cứu Phát triển Mekong) thực hiện. Các nội dung báo cáo được trình bày tại Toạ đàm khoa học "Cung ứng dịch vụ công trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp" được tổ chức tại Học viện sáng 12/5.

"Đơn giản với dân, phức tạp với chính quyền"

Theo báo cáo, người dân nhìn chung ủng hộ việc tinh gọn bộ máy, đặc biệt là việc bỏ cấp huyện. Đây cũng là kịch bản được đánh giá cải thiện mạnh nhất đối với dịch vụ hành chính công và khả năng liên hệ với chính quyền.

Tuy nhiên, nghiên cứu cho rằng quá trình chuyển đổi hiện nay mới chủ yếu dừng ở việc “tái phân bổ thẩm quyền”, trong khi quy trình vận hành chưa được thiết kế lại tương ứng.

Báo cáo nhận định quyền hạn được chuyển giao nhanh hơn tốc độ chuẩn hóa quy trình nội bộ nên có hiện tượng “thể chế đi trước, vận hành theo sau”. Điều này khiến thủ tục hành chính có xu hướng đơn giản hơn với người dân nhưng lại phức tạp hơn đối với bộ máy thực thi.

Một giám đốc trung tâm phục vụ hành chính công cấp phường được dẫn lời cho biết thủ tục đất đai hiện nay "đơn giản với công dân nhưng phức tạp với chính quyền". Theo vị này, nhiều quy định giữa các bộ, ngành chưa rõ ràng, quy trình nội bộ thiếu hướng dẫn cụ thể khiến cán bộ gặp khó khi xử lý hồ sơ.

Cấp xã "quá tải chức năng"

Báo cáo dành nhiều nội dung phản ánh áp lực tại cấp cơ sở sau khi chuyển sang mô hình mới.

Theo nhóm nghiên cứu, cấp xã hiện trở thành “nút trung tâm” trong chuỗi cung ứng dịch vụ công nhưng sự chuyển dịch về cơ chế, nhân lực, hạ tầng và tài chính chưa đồng đều.

Nghiên cứu chỉ ra tình trạng “quá tải chức năng”, khi khối lượng và tính chất công việc chưa tương xứng với số lượng, chất lượng và chế độ đãi ngộ dành cho cán bộ, công chức.

Một số địa phương rơi vào tình trạng vừa thừa, vừa thiếu công chức chuyên môn; cán bộ từ nhiều cấp được “lắp ghép cơ học” sau sắp xếp dẫn tới xáo trộn bộ máy. Nhiều nơi chưa được giao biên chế cụ thể, trong khi cán bộ cấp xã cũ chưa kịp thích nghi với các nhiệm vụ mới vốn trước đây thuộc cấp huyện.

Một phó chủ tịch phường dẫn chứng thực tế, phòng Văn hóa - Xã hội chỉ có khoảng 12 người nhưng phải đảm đương khối lượng công việc tương đương 6 sở, ngành cấp tỉnh. Trong khi đó, phòng Kinh tế phải xử lý khối lượng nhiệm vụ tương tự 4 sở, ngành.

Tại một phường ở Bắc Ninh, 49 cán bộ đang phục vụ hơn 66.000 dân, tương đương mỗi người phụ trách khoảng 1.347 dân.

Không chỉ nhân lực, hạ tầng kỹ thuật cũng được đánh giá chưa đáp ứng yêu cầu. Báo cáo cho rằng dữ liệu còn phân mảnh, thiếu liên thông; nhiều thiết bị cũ, điều kiện vận hành giữa đô thị và nông thôn chênh lệch lớn.

Đáng chú ý, nghiên cứu chỉ rõ công nghệ “không những chưa giải quyết được các điểm nghẽn mà đôi khi còn làm phát sinh các tầng trung gian mới”.

Một cán bộ trung tâm hành chính công phản ánh các hệ thống hộ tịch hiện có quá nhiều trường nhập liệu, giao diện rối, nhiều thông tin trùng lặp khiến cả người dân lẫn cán bộ mất nhiều thời gian thao tác.

Từ các kết quả khảo sát và nghiên cứu trường hợp, nhóm nghiên cứu đề xuất Chính phủ rà soát biên chế phù hợp với bối cảnh mới, cải cách tiền lương theo vị trí việc làm, đồng thời hỗ trợ tài chính cho quá trình số hóa dữ liệu và nâng cấp hạ tầng cấp cơ sở.

"Công nghệ vô tình trở thành gánh nặng"

Tại tọa đàm, ông Nguyễn Quang Đồng, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Chính sách và Phát triển Truyền thông (PRDC), bày tỏ sự đồng tình và thấu hiểu sâu sắc với những kết quả mà nhóm nghiên cứu công bố. Theo ông, đây là báo cáo toàn diện và sát thực tế khi phản ánh đa chiều từ trải nghiệm của 5.000 người dân cho đến những áp lực thực tế của đội ngũ công chức trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

Ông Đồng đặc biệt nhấn mạnh sự thấu hiểu đối với đội ngũ cán bộ cấp xã - những người đang chịu áp lực khổng lồ trong giai đoạn chuyển đổi. Ông nhận định, dù chuyển đổi số là xu hướng tất yếu, nhưng thực tế công nghệ đang vô tình trở thành gánh nặng thay vì là công cụ hỗ trợ. 

"Tôi hoàn toàn chia sẻ với kết quả khảo sát về áp lực của công chức cơ sở. Giai đoạn chuyển tiếp luôn khó khăn nhưng chúng ta phải lấy công chức làm trung tâm để thiết kế công cụ. Thay vì tạo ra thêm tầng nấc báo cáo, công nghệ phải giúp giảm tải các thủ tục "khẩn", "hỏa tốc" vốn đang chiếm dụng quá nhiều thời gian của cán bộ", ông Đồng trăn trở. 

Ông gợi ý, việc ứng dụng AI hay ChatGPT có thể giúp cắt giảm tới 50% thời gian xử lý giấy tờ, giúp cán bộ tập trung vào việc phục vụ dân thay vì "quay cuồng" với báo cáo.

Một vấn đề khác được thể hiện là việc người dân ít sử dụng dịch vụ y tế tại xã. Theo vị chuyên gia, việc này đặt ra yêu cầu thay đổi tư duy quản lý y tế cơ sở.

"Dữ liệu nghiên cứu cho thấy sự cần thiết phải thay đổi chức năng của trạm y tế phường xã sang tập trung vào y tế dự phòng và tiêm chủng, thay vì cố gắng duy trì chức năng khám chữa bệnh vốn không còn phù hợp ở một số khu vực", ông nói. 

Tuy nhiên, để cải cách hành chính đạt hiệu quả bền vững, ông Đồng cho rằng cần nhìn vào "gốc rễ" là mối quan hệ giữa nhà nước và thị trường. 

Vị chuyên gia lập luận: "Chúng ta đồng tình với việc đưa chính quyền gần dân hơn, nhưng để giảm thủ tục thực chất, nhà nước phải xác định rõ ranh giới can thiệp vào thị trường. Chỉ khi giảm bớt nhu cầu quản lý những việc không cần thiết, chúng ta mới giảm được khối lượng công việc cho công chức và đơn giản hóa thủ tục cho doanh nghiệp, người dân". 

Chuyên gia này cũng kỳ vọng các nghiên cứu tiếp theo sẽ mở rộng sang nhóm đối tượng doanh nghiệp và hộ kinh doanh để hoàn thiện bức tranh về dịch vụ công tại Việt Nam.