Làm gì để người dân không "vượt tuyến" mà tin vào trạm xá?

Trong nhiều năm, trạm y tế xã được xem là "cửa ngõ" của hệ thống chăm sóc sức khỏe ban đầu. Nhưng thực tế, phần lớn người dân vẫn chọn đi thẳng lên tuyến trên hoặc cơ sở y tế tư nhân, phần vì tâm lý lo ngại, phần vì niềm tin vào năng lực tuyến xã chưa đủ mạnh.

Từ ngày 1/7, khi mô hình chính quyền địa phương 2 cấp chính thức vận hành, hệ thống y tế cơ sở bước vào giai đoạn hoạt động trong một cấu trúc hành chính hoàn toàn mới. Việc sắp xếp lại đơn vị hành chính trên phạm vi toàn quốc, giảm từ 63 xuống còn 34 tỉnh, thành phố, theo Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan, khiến quy mô dân số, địa bàn quản lý và nhu cầu chăm sóc sức khỏe ở tuyến xã thay đổi đáng kể. Những biến động này đòi hỏi trạm y tế xã phải được củng cố một cách thực chất, với mô hình tổ chức, nhân lực và cơ chế vận hành phù hợp hơn với điều kiện mới.

Hạ tầng có thể xây, nhưng không có người thì trạm vẫn… "trống"

Từ năm 2026, trạm y tế xã sẽ được giao nhiều nhiệm vụ hơn: khám chữa bệnh ban đầu, quản lý sức khỏe cộng đồng, dân số - kế hoạch hóa gia đình, an toàn thực phẩm, thậm chí đảm nhận cả một số việc trước đây thuộc tuyến huyện. Nhưng nguồn lực của nhiều địa phương lại chưa đủ đáp ứng.

Đại biểu Đặng Bích Ngọc (Phú Thọ) chỉ ra thực tế: nhiều trạm y tế vùng sâu, vùng xa xuống cấp nghiêm trọng, thiết bị "có mà như không", vì không có bác sĩ vận hành. Ngay cả hồ sơ sức khỏe điện tử, dù cần thiết, cũng khó áp dụng ngay khi cả hạ tầng công nghệ lẫn kỹ năng sử dụng còn hạn chế. Với những nơi người dân lớn tuổi chưa dùng smartphone (điện thoại thông minh), việc "phủ sóng" hồ sơ điện tử càng trở nên thách thức.

Đại biểu Dương Tấn Quân (TPHCM) thẳng thắn cho rằng, người dân còn "vượt tuyến" vì chưa tin tay nghề tuyến xã. Bác sĩ mới ra trường, thiếu kinh nghiệm, khó đáp ứng kỳ vọng. Trong khi đó, để vận hành đầy đủ các thiết bị như siêu âm, điện tim…, bác sĩ cần được đào tạo chuyên sâu và có thực hành đủ lâu.

"Cơ sở vật chất có thể mua khi có tiền, nhưng không có người đủ năng lực để vận hành thì sẽ không hiệu quả", ông nói.

Một ví dụ điển hình được bác sĩ Nguyễn Lân Hiếu nêu ra: một trạm y tế xã đảo được xây mới, khang trang, thậm chí có phòng mổ cấp cứu nhưng chỉ có hai bác sĩ và hầu như không có thiết bị. Một máy siêu âm xách tay được trao tặng nhưng nửa năm chưa sử dụng vì không ai đi học đào tạo vận hành.

"Nhân lực mới là yếu tố quyết định", ông khẳng định.

Đào tạo lại đội ngũ hiện có là yêu cầu số một

Chức năng trạm y tế thay đổi, cơ chế tài chính thay đổi, phương thức chăm sóc sức khỏe cộng đồng cũng thay đổi. Vì vậy, theo đại biểu Lê Văn Khảm (TPHCM), không thể chỉ trông chờ vào lực lượng bác sĩ mới hay chương trình đào tạo bác sĩ gia đình. Đội ngũ tại chỗ - những người đã bám dân, bám địa bàn nhiều năm - cần được bồi dưỡng, cập nhật thường xuyên và đào tạo lại toàn diện.

Các đại biểu đề nghị ưu tiên các chính sách đào tạo đặc thù cho vùng sâu, vùng xa; mở rộng phụ cấp ưu đãi nghề; và có cơ chế đủ mạnh để thu hút bác sĩ kinh nghiệm về cơ sở. Nếu không, các trạm y tế khó có thể tạo dựng niềm tin, đặc biệt ở những nơi điều kiện khó khăn.

Chương trình mục tiêu quốc gia đề xuất xây mới hơn 700 trạm y tế, nâng cấp hơn 1.000 trạm. Nhưng theo đại biểu Dương Tấn Quân, với hơn 11.000 trạm trên cả nước, nếu triển khai dàn trải, nguồn lực lớn nhưng hiệu quả nhỏ. Các đại biểu đề nghị phải xác lập thứ tự ưu tiên rõ ràng: miền núi, biên giới, hải đảo - nơi khó khăn nhất và cần đầu tư nhất.

Đại biểu Khảm cho rằng chương trình mục tiêu quốc gia đang đặt chỉ tiêu dựa trên bộ tiêu chí cũ - vốn không còn phù hợp khi từ năm 2025 mô hình trạm y tế xã thay đổi. Nếu mục tiêu không dựa trên tiêu chí cập nhật, nguy cơ "đặt con số trước rồi mới tìm cách tính" là rất lớn, ảnh hưởng đến tính khả thi và trung thực của chương trình.

Vai trò của người đứng đầu địa phương

Cũng theo bác sĩ Nguyễn Lân Hiếu, giữa các tỉnh có điều kiện tương tự, kết quả về y tế lại rất khác nhau. Ông dẫn ví dụ ở Lào Cai, trong giai đoạn 2020-2025, đã dành gần 4.000 tỷ đồng cho y tế - bao gồm đầu tư trạm xá, trang thiết bị và đào tạo nhân lực - khiến tỷ lệ chuyển tuyến giảm rõ rệt và niềm tin người dân tăng lên.

Điều này cho thấy vấn đề không chỉ nằm ở nguồn lực trung ương, mà nằm ở quyết tâm và ưu tiên của địa phương. Ông đề nghị phân bổ kinh phí theo từng tỉnh với mục tiêu cụ thể, đánh giá kết quả hằng năm và gắn trách nhiệm người đứng đầu.

Ở vùng sâu, vùng xa, trạm y tế có thể chịu quản lý hành chính của địa phương nhưng về chuyên môn phải gắn với bệnh viện khu vực để được hỗ trợ kỹ thuật, chuyển giao và đào tạo liên tục.

Còn ở đô thị, trạm y tế phường nên trở thành "cánh tay nối dài" của bệnh viện tuyến tỉnh hoặc tuyến trung ương, hoạt động như phòng khám đa khoa, vừa dự phòng vừa khám chữa bệnh thường quy. Cách làm này giúp người dân tin tưởng hơn vào chất lượng chuyên môn của các y, bác sĩ.

Ở tầm vĩ mô, Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan trong buổi thảo luận tại Quốc hội mới đây cho biết, Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn mới đang đặt trọng tâm vào việc tái thiết mạng lưới y tế cơ sở, với kế hoạch xây mới hơn 700 trạm và cải tạo hơn 1.000 trạm. Bộ cũng đã ban hành chức năng, nhiệm vụ mới cho trạm y tế xã, nhằm nâng cao năng lực chăm sóc sức khỏe ban đầu và quản lý sức khỏe toàn dân.

Tuy nhiên, bà Lan nhấn mạnh mọi kế hoạch phải dựa trên nhu cầu thực tế của từng địa phương sau khi sáp nhập đơn vị hành chính. Khi nền tảng chính sách rõ ràng và phù hợp, cộng với quyết tâm của lãnh đạo địa phương và sự đổi mới trong cách vận hành, hệ thống trạm y tế xã mới có thể trở thành điểm tựa mà người dân đặt niềm tin.