Thuyết "mọi thứ miễn phí" của Elon Musk: Thiên đường hay khủng hoảng?

Theo tờ The New York Times, trong 6 tháng qua, cụm từ mang màu sắc không tưởng này đã trở thành kim chỉ nam trong hệ tư tưởng và chiến lược kinh doanh của Elon Musk - vị tỷ phú giàu nhất hành tinh.

Đằng sau lớp vỏ ngôn từ hào nhoáng, bản chất của “sự thịnh vượng bền vững” là một xã hội hậu khan hiếm. Ở đó, công nghệ phát triển rực rỡ đến mức xóa bỏ hoàn toàn nhu cầu lao động của con người để sinh tồn.

Bản thiết kế của kỷ nguyên “thịnh vượng bền vững”

Musk không chỉ nói suông. Hệ sinh thái doanh nghiệp của ông đang được tái cấu trúc để phục vụ tầm nhìn này.

Hiện tại, hãng xe điện Tesla đang tập trung phát triển robot hình người Optimus nhằm đảm nhiệm các công việc chân tay. Công ty hàng không vũ trụ SpaceX lên kế hoạch xây dựng các trung tâm dữ liệu AI ngoài không gian và hướng tới đợt phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO) sớm nhất vào tháng 6.

Trong khi đó, startup xAI (vừa được sáp nhập với SpaceX) đang phát triển những siêu trí tuệ nhân tạo mà Musk kỳ vọng có thể giải quyết hầu hết các vấn đề của nhân loại.

Tầm nhìn này được hiện thực hóa rõ nét nhất qua “Kế hoạch tổng thể phần 4” mà Tesla công bố hồi tháng 9. Kế hoạch này phác họa một nền kinh tế không có giới hạn tăng trưởng, nơi năng lượng, vận tải và lao động kết hợp với nhau tạo ra nguồn lực vô tận.

Năng lượng mặt trời kết hợp với hệ thống lưu trữ pin sẽ cung cấp nguồn điện gần như miễn phí. Công nghệ tự lái và tên lửa tái sử dụng sẽ kéo giảm chi phí vận chuyển xuống mức thấp nhất. Cuối cùng, robot Optimus sẽ thế chỗ con người trong các dây chuyền sản xuất, xây dựng và giao vận. Khi máy móc có thể làm việc không ngừng nghỉ, không cần trả lương hay phúc lợi, chi phí sản xuất hàng hóa và dịch vụ về lý thuyết sẽ sụp đổ, tạo ra một sự dư thừa chưa từng có.

Bà Robyn Denholm, Chủ tịch Tesla, chia sẻ với tờ The New York Times rằng mục tiêu hướng tới sự dồi dào hàng hóa này là một câu chuyện về việc gia tăng năng suất tối đa cho các nền kinh tế. Đây cũng chính là lý do hội đồng quản trị Tesla chấp thuận gói lương thưởng khổng lồ, mở đường cho Musk trở thành tỷ phú nghìn tỷ USD đầu tiên trong lịch sử.

Cú sốc kinh tế: Cán cân cung cầu sẽ đi về đâu?

Giới quan sát tài chính nhận định, việc Musk thúc đẩy học thuyết này cho thấy một bước ngoặt lớn trong tư duy của ông. Từ một người từng liên tục cảnh báo AI có thể hủy diệt nhân loại cách đây một thập kỷ, ông đã trở thành một nhà lạc quan công nghệ cực đoan.

Tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới ở Davos, Musk dự báo kỷ nguyên thịnh vượng có thể bắt đầu với mức tăng trưởng hai chữ số chỉ trong vòng 12 đến 18 tháng tới. Ông mường tượng về một thế giới với hàng tỷ robot, vượt qua cả dân số loài người, đem lại cho con người một mức "thu nhập cao phổ quát" giúp họ tiếp cận y tế, giáo dục và nhà ở miễn phí mà không cần mưu sinh.

Thực tế, ý tưởng về một xã hội dư thừa nhờ công nghệ không hoàn toàn mới. Từ thế kỷ 19, Karl Marx đã mơ về sự giàu có tập thể vượt qua chủ nghĩa tư bản, hay năm 1930, nhà kinh tế học vĩ đại John Maynard Keynes từng dự đoán công nghệ sẽ giúp con người chỉ cần làm việc 15 giờ mỗi tuần.

Gần đây, quỹ đầu tư khổng lồ Andreessen Horowitz cũng tung ra bản tuyên ngôn về sự lạc quan công nghệ. Tuy nhiên, cách Elon Musk định lượng và thương mại hóa tầm nhìn này ở quy mô toàn cầu mới là điều khiến giới đầu tư phải giật mình.

Dù vậy, dưới góc độ kinh tế vĩ mô, học thuyết này đang vấp phải những hoài nghi sâu sắc. Giáo sư Alex Imas từ Trường Kinh doanh Booth thuộc Đại học Chicago đặt ra một bài toán kinh điển: Nếu con người không còn làm việc và không có thu nhập từ lao động, toàn bộ động lực cung cầu sẽ bị đảo lộn. Nền kinh tế vận hành dựa trên việc người tiêu dùng có tiền để mua sắm. Nếu hàng hóa dồi dào nhưng không ai có lương để chi trả, hệ thống sẽ sụp đổ.

Giáo sư Imas cảnh báo rằng, nếu năng lực sản xuất mở rộng nhưng các chính sách phân phối tài sản không thay đổi, chúng ta sẽ không sống trong một thiên đường thịnh vượng mà sẽ rơi vào một cuộc khủng hoảng tồi tệ nơi lực cầu bị triệt tiêu hoàn toàn. Nền kinh tế lúc đó sẽ hoàn toàn phụ thuộc vào một số ít các tập đoàn độc quyền kiểm soát công nghệ.

Ai thực sự nắm giữ quyền lực?

Câu hỏi lớn nhất khiến các nhà phân tích trăn trở không nằm ở tính khả thi của công nghệ. Năng lượng mặt trời đang rẻ đi theo cấp số nhân, AI đang bứt phá mạnh mẽ và robot ngày càng linh hoạt. Việc chi phí sản xuất giảm sâu là điều có thể dự báo trước trong 10 đến 30 năm tới. Vấn đề cốt lõi nằm ở quyền sở hữu tư bản.

Thượng nghị sĩ Mỹ Bernie Sanders đã nêu lên một thực tế gai góc: Nếu con người ngừng làm việc, tiền thuế sẽ được thu từ đâu để duy trì bộ máy chính phủ và các mạng lưới an sinh xã hội? Ai sẽ là người ký những tấm séc trợ cấp cho người dân?

Sự thật không mấy thoải mái là hiện tại, những cỗ máy tạo ra sự dồi dào đó, từ robot, AI cho đến mạng lưới vệ tinh không gian, đều thuộc sở hữu của một nhóm tỷ phú siêu giàu, mà đại diện tiêu biểu là chính Elon Musk. Nếu của cải tập trung tuyệt đối vào tay những người nắm giữ công nghệ, sự thịnh vượng sẽ không tự động lan tỏa đến đại chúng, mà chỉ làm phình to túi tiền của các cổ đông.

Mới đây, Musk đã âm thầm đổi khẩu hiệu của Tesla từ "sự thịnh vượng bền vững" sang "sự thịnh vượng tuyệt vời" với lý do nghe "vui tươi hơn". Tuy nhiên, với một công ty từng được xây dựng dựa trên sứ mệnh bảo vệ khí hậu, sự chuyển hướng tập trung hoàn toàn vào quyền lực của AI và tự động hóa đang mở ra những cuộc tranh luận dai dẳng trên các sàn giao dịch phố Wall.