(Dân trí) - Quy mô kinh tế số Việt Nam vươn mốc 72 tỷ USD, mở ra chu kỳ mới. Chuyển đổi số lõi và làm chủ nghiên cứu và phát triển chính là “vũ khí” sinh tồn để nền kinh tế chinh phục khát vọng tăng trưởng 10%.
Trong chiến lược cất cánh giai đoạn 2026-2031, nền kinh tế Việt Nam đang đứng trước một ngã rẽ mang tính lịch sử. Lợi thế từ nhân công giá rẻ hay khai thác tài nguyên thô đã gần như còn rất ít dư địa phát triển. Nền kinh tế toàn cầu đang bị tái định hình khốc liệt bởi các tiêu chuẩn ESG (Môi trường - Xã hội - Quản trị) và làn sóng công nghệ mới.
Trong bối cảnh đó, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số chính thức được định vị là “cỗ máy cái” cho kỷ nguyên bứt phá. Nếu đầu tư công đóng vai trò mở đường cho hạ tầng, thì công nghệ là “động cơ” giúp nền kinh tế vượt khỏi giới hạn của mô hình cũ.
Theo TS Bùi Thanh Minh, Phó giám đốc Văn phòng Ban Nghiên cứu và Phát triển kinh tế tư nhân (Ban IV), tăng trưởng 2 con số không thể tiếp tục dựa vào việc bơm vốn và thâm dụng lao động. Việt Nam buộc phải chuyển sang mô hình tăng trưởng dựa trên năng suất và công nghệ. “Đây không còn là câu chuyện của riêng ngành công nghệ, mà là mệnh lệnh của cả hệ thống kinh tế”, ông Minh nhận định.
Thực tế, guồng quay số hóa tại Việt Nam đang tăng tốc với những con số biết nói. Tỷ trọng kinh tế số trong GDP đã tăng từ 12,87% năm 2021 lên khoảng 14,02% năm 2025. Con số này tương đương quy mô khoảng 72 tỷ USD, minh chứng cho một sự chuyển dịch không thể đảo ngược.
Đồng tình với góc nhìn vĩ mô, PGS.TS Nguyễn Hữu Huân, Phó chủ tịch Cơ quan điều hành Trung tâm Tài chính Quốc tế TPHCM, thẳng thắn đánh giá lại các trụ cột kinh tế. Ông cho rằng kim ngạch xuất khẩu và vị trí giao thương tốt hiện tại chỉ là bệ đỡ trong ngắn hạn.
Về dài hạn, để nền kinh tế đạt và duy trì mức tăng trưởng 10% trở lên, Việt Nam bắt buộc phải làm chủ khâu R&D (nghiên cứu và phát triển). “Chúng ta không thể mãi dừng lại ở gia công mà phải cắm rễ sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Doanh nghiệp Việt buộc phải chuyển đổi số toàn diện và phát triển công nghệ lõi như Big Data, AI”, ông Huân nhấn mạnh.
Dù vậy, giữa những khẩu hiệu vĩ mô và thực tế vận hành tại doanh nghiệp vẫn là một khoảng cách lớn. Nhiều nơi vẫn đang nhầm lẫn tai hại giữa việc “số hóa lớp vỏ” và “chuyển đổi số lõi”. Không ít doanh nghiệp đổ tiền mua phần mềm nhưng chưa thay đổi cách vận hành hay văn hóa dữ liệu.
Ông Dương An Thạch, Phó tổng giám đốc Masscom, chỉ rõ đầu tư ứng dụng AI mang tính hình ảnh không tạo ra giá trị thực. Chuyển đổi số chỉ thực sự phát huy sức mạnh khi dữ liệu được kết nối xuyên suốt, quy trình được tái cấu trúc. Quan trọng nhất, lãnh đạo doanh nghiệp phải thực sự biết cách vận hành bằng dữ liệu.
Dưới lăng kính của thị trường vốn, dòng tiền thông minh cũng đang định vị lại các rổ đầu tư chiến lược. Bà Nguyễn Ngọc Linh, Tổng giám đốc Công ty cổ phần Chứng khoán DNSE, cho rằng các lĩnh vực như công nghệ, chuyển đổi số và năng lượng tái tạo không đơn thuần là xu hướng nhất thời. Chúng đang vươn lên trở thành nhóm ngành mang “tính chất thời đại” của nền kinh tế toàn cầu.
"Nếu được đầu tư đúng hướng, đây sẽ là cội nguồn tạo ra lợi thế cạnh tranh dài hạn, giúp doanh nghiệp bứt phá khỏi mặt bằng chung", bà Linh khẳng định.
Sự bứt phá mà bà Linh nhắc tới đang được thực chứng rõ nét ở những doanh nghiệp đầu ngành. Tại mảng bán lẻ, Saigon Co.op đang dùng công nghệ để giải bài toán kích cầu tiêu dùng nội địa. Ngay đầu năm, hệ thống này đã nâng cấp toàn diện nền tảng Co.op Online và ra mắt các chuyên trang mua sắm chuyên biệt.
Bà Hồ Thị Hồng Đào, Quyền Tổng giám đốc Saigon Co.op, cho biết, công nghệ giúp doanh nghiệp bình ổn giá giữa bối cảnh vĩ mô biến động, cũng là chìa khóa để giữ chân khách hàng và mở rộng quy mô. “Chúng tôi không chỉ bán sản phẩm, mà đang dùng công nghệ để bán giải pháp tiêu dùng cho người dân”, bà Đào chia sẻ.
Hiện Saigon Co.op duy trì vị trí đầu ngành với 25% thị phần, trong đó 90% hàng hóa là hàng Việt. Điều này cho thấy sức kéo khổng lồ của công nghệ đối với mạng lưới sản xuất nội địa, góp phần trực tiếp vào mục tiêu tăng trưởng chung.
Trong khi đó, ở mảng sản xuất công nghiệp, Tập đoàn Sơn Hà dùng công nghệ để thoát khỏi bẫy gia công biên lợi nhuận thấp. Ông Phạm Thế Hùng, Phó tổng giám đốc Thường trực tập đoàn này tiết lộ, doanh nghiệp đang dồn lực sản xuất ống inox cho ngành vi sinh và khoan dầu - những sản phẩm Việt Nam chưa ai làm được nhưng thế giới rất cần.
“Lợi nhuận gộp cao nằm ở những sản phẩm độc quyền này. Trong một thế giới ai cũng làm được hàng phổ thông, chúng ta phải vươn lên bằng chất lượng”, ông Hùng nhận định. Đặc biệt, để ứng phó với cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của châu Âu, Sơn Hà đã dùng công nghệ kiểm soát vật tư từ 5 năm trước.
Ở góc độ dòng vốn FDI, công nghệ cao lại là chìa khóa để Việt Nam thăng hạng. Bà Đào Thu Trang, Giám đốc phát triển kinh doanh Evonik Việt Nam, nhận định, sản xuất tiên tiến và chuyển dịch năng lượng sẽ là động lực then chốt. Các ngành như bán dẫn, pin, sản xuất ô tô có tiềm năng tạo ra hiệu ứng lan tỏa cực mạnh.
Cách tiếp cận “local-for-local” (sản xuất và cung ứng tại chỗ) của các tập đoàn như Evonik đang tạo ra áp lực tích cực. Nhu cầu về vật liệu hiệu suất cao và sản xuất xanh đóng vai trò như "chất xúc tác". Nó buộc mạng lưới nhà cung ứng nội địa của Việt Nam phải nâng cấp công nghệ để không bị loại khỏi cuộc chơi.
Dù hệ sinh thái đổi mới sáng tạo đang có nhiều tín hiệu tích cực, con đường hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng 10% vẫn vấp phải những rào cản lớn. Khoảng cách giữa “nhận thức” và “thực thi” trong cộng đồng doanh nghiệp vẫn là một vết gợn đáng lo ngại.
Với các doanh nghiệp công nghệ trong nước, rủi ro đầu tư cao và sự thiếu đồng bộ dữ liệu đang làm nản lòng nhiều nỗ lực. Đại diện Masscom nhấn mạnh, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là thiếu hụt nguồn nhân lực “kép”. Thị trường đang khát những nhân sự vừa am hiểu công nghệ sâu sắc, vừa nắm vững bài toán kinh doanh thực tiễn.
Bên cạnh đó, sự đứt gãy trong tam giác liên kết doanh nghiệp - viện nghiên cứu - trường đại học vẫn chưa được khắc phục. Điều này khiến quá trình thương mại hóa các sản phẩm R&D bị kéo dài. Những ý tưởng hay thường nằm lại trên giấy thay vì biến thành lợi thế cạnh tranh trên thương trường.
Từ lăng kính của nhà đầu tư quốc tế với chu kỳ vốn dài hạn, bà Đào Thu Trang bổ sung thêm một điểm nghẽn mang tính sống còn. Đó chính là chất lượng thể chế và sự đồng bộ của hạ tầng cơ sở. Một khuôn khổ chính sách có tính dự đoán được và minh bạch là yếu tố then chốt để giữ chân dòng vốn.
“Sự rõ ràng trong quy định pháp lý và việc thực thi thể chế hiệu quả là điều kiện nền tảng. Cùng với đó, việc bảo vệ chặt chẽ bí mật kinh doanh sẽ giúp khối FDI yên tâm gắn bó lâu dài”, đại diện Evonik khẳng định. Nếu thiếu đi những yếu tố này, mọi ưu đãi về thuế hay đất đai đều trở nên kém hấp dẫn.
Đồng quan điểm, TS Bùi Thanh Minh cũng cho rằng điều doanh nghiệp cần nhất hiện nay không chỉ là các gói hỗ trợ bề nổi. Họ thực sự khát khao một môi trường thể chế minh bạch, ổn định, một hệ sinh thái có khả năng bảo vệ quyền kinh doanh và quyền đổi mới của doanh nghiệp.
Để khoa học công nghệ thực sự trở thành động năng đưa kinh tế Việt Nam tăng trưởng bền vững, cần một cuộc đại phẫu đồng bộ. Các chuyên gia đều thống nhất rằng sự can thiệp phải đi từ gốc rễ thể chế đến ngọn ngành hạ tầng. Không thể kỳ vọng những kết quả mới từ những cách làm cũ.
Theo TS Bùi Thanh Minh, Việt Nam cần ít nhất 4 điều kiện nền tảng để kích hoạt cỗ máy này. Thứ nhất là cải cách thể chế để tạo không gian thử nghiệm (sandbox) cho các mô hình mới. Thứ hai là phát triển thị trường vốn chuyên biệt cho doanh nghiệp đổi mới sáng tạo, tạo bệ phóng tài chính vững chắc.
Thứ ba là nâng tầm kỹ năng số cho nguồn nhân lực. Cuối cùng là phải đặt khu vực tư nhân vào trung tâm của quá trình đổi mới công nghệ. “Đổi mới sáng tạo không thể chỉ là câu chuyện của viện nghiên cứu hay Nhà nước. Doanh nghiệp tư nhân phải là lực lượng triển khai và thương mại hóa”, ông Minh nhấn mạnh.
Cụ thể hóa hơn về cơ chế khuyến khích, ông Dương An Thạch kiến nghị Nhà nước cần có các ưu đãi thuế đột phá cho hoạt động R&D. Việc sớm ban hành cơ chế thử nghiệm linh hoạt sẽ giúp doanh nghiệp dám đổ vốn vào AI, giáo dục số và sản xuất thông minh. Doanh nghiệp cần được bảo vệ khi dám thử sai trong đổi mới sáng tạo.
Về phía hội nhập chuỗi giá trị, bà Đào Thu Trang cho rằng Việt Nam phải vượt ra khỏi vai trò gia công đơn thuần. Việc hình thành năng lực kỹ thuật và nghiên cứu ứng dụng tại chỗ là chìa khóa sống còn. Chỉ khi tự chủ được công nghệ, chúng ta mới đáp ứng được yêu cầu khắt khe của chuỗi giá trị toàn cầu.
Cuối cùng, không thể bỏ qua nền tảng hạ tầng số và dữ liệu quốc gia. Việc đảm bảo nguồn cung năng lượng xanh ổn định và hệ thống logistics thông suốt là điều kiện tiên quyết. Khoa học công nghệ không còn là lựa chọn mang tính khuyến khích, mà đã trở thành tấm vé bắt buộc để bước lên chuyến tàu tăng trưởng hai con số.
Chuyển đổi số không phải là phép màu diễn ra sau một đêm. Đó là một hành trình đòi hỏi sự dũng cảm lột bỏ “lớp vỏ” quy trình cũ từ phía doanh nghiệp, cộng hưởng cùng không gian thể chế minh bạch từ Nhà nước. Chỉ khi hai yếu tố này đồng hành, Việt Nam mới thực sự nắm bắt được cơ hội bứt phá trong kỷ nguyên số.
Bài 4: Chuyện lập nghiệp từ drone, UAV của anh phụ xe - Khát vọng chiếm lĩnh công nghệ Việt
