Cơn khát AI và xe điện đẩy dòng tiền tỷ USD ồ ạt săn lùng kim loại đỏ

Thị trường tài chính đang chứng kiến một cuộc dịch chuyển dòng vốn mang tính cấu trúc khi những "tay chơi lớn" đang âm thầm chốt lời ở các tài sản trú ẩn truyền thống như vàng hay bạc.

Mục tiêu mới của họ là một cuộc chơi dài hạn và khốc liệt hơn mang tên kim loại đỏ. Sự xoay trục này không đến từ những rủi ro địa chính trị, mà bắt nguồn từ 2 động lực lớn nhất của nền kinh tế toàn cầu hiện tại, đó là trí tuệ nhân tạo (AI) và xe điện (EV).

"Dr. Copper" lột xác trong kỷ nguyên số

Nhiều thập kỷ qua, đồng được giới tài chính mệnh danh là "Dr. Copper" - một chỉ báo đo lường sức khỏe của nền kinh tế toàn cầu. Nhưng bước sang năm nay, kim loại này không còn đơn thuần là một loại hàng hóa công nghiệp mà đã trở thành tài sản chiến lược.

Báo cáo từ TradingKey chỉ ra rằng, cấu trúc cung - cầu của đồng đang trở nên hấp dẫn hơn bao giờ hết nhờ quá trình chuyển đổi năng lượng và sự bùng nổ của hạ tầng số. Ngành công nghiệp xe điện là minh chứng rõ nét nhất cho cơn khát này.

Mỗi chiếc xe điện tiêu thụ lượng đồng gấp 4 lần so với xe chạy động cơ đốt trong truyền thống. Đồng hiện diện dày đặc trong cuộn dây động cơ, hệ thống kết nối pin, dây cáp điện áp cao và các mạch điện tử. Hạ tầng sạc nhanh đang mọc lên khắp toàn cầu cũng tiêu tốn một lượng đồng khổng lồ.

Ông Duo Fu, Phó chủ tịch nghiên cứu thị trường pin tại Rystad Energy, nhận định: "Đồng đang thực sự nóng lên". Hiện tại, lượng đồng dùng cho xe điện mới chỉ chiếm khoảng 6% tổng nhu cầu toàn cầu. Tuy nhiên, con số này được dự báo sẽ tăng vọt lên mức 12% vào năm 2040.

Bên cạnh xe điện, làn sóng đầu tư vào công nghệ AI đang tạo ra một cú hích chưa từng có. Các siêu trung tâm dữ liệu phục vụ AI đòi hỏi hệ thống dây dẫn mật độ cao, thiết bị làm mát công suất lớn và mạng lưới truyền tải điện cực kỳ ổn định. Tất cả đều không thể thiếu đồng.

Sự cộng hưởng từ AI và xe điện đang đẩy thị trường vào thế mất cân đối. Theo ước tính của Citigroup, thị trường đồng toàn cầu có thể đối mặt với mức thiếu hụt khoảng 330.000 tấn trong năm nay. 

Trong bối cảnh tồn kho duy trì ở mức thấp, giá đồng trung bình năm nay được dự báo khoảng 12.075 USD/tấn. Nếu nguồn cung tiếp tục bị thắt chặt, giá hoàn toàn có thể vượt mốc 13.000 USD, thậm chí tiến sát ngưỡng 15.000 USD/tấn. Kỳ vọng này đang đẩy giá cổ phiếu của các tập đoàn khai khoáng lớn như Freeport-McMoRan tăng vọt.

Cuộc đua dưới lòng đất và "kho báu" 30 năm

Để giải quyết cơn khát nguyên liệu của kỷ nguyên xanh và AI, thế giới cần một lượng cung khổng lồ. Phân tích của Wood Mackenzie chỉ ra rằng, mỗi năm ngành công nghiệp khai khoáng cần bổ sung khoảng 900.000 tấn công suất đồng mới.

Con số này thực chất chỉ đủ để làm chậm lại, chứ chưa thể san lấp hoàn toàn tình trạng thiếu hụt. Việc tìm kiếm và phát triển các mỏ mới đang trở thành bài toán hóc búa. Áp lực này đang đẩy cuộc đua tài nguyên lan rộng đến khu vực Đông Nam Á.

Indonesia đang dẫn đầu cuộc đua khi chiếm khoảng 4,5% sản lượng đồng khai thác toàn cầu năm 2024 nhờ hàng tỷ USD rót vào các nhà máy luyện kim. Philippines cũng không giấu tham vọng định vị mình là mắt xích trọng yếu trong chuỗi cung ứng xe điện toàn cầu.

Tuy nhiên, con đường của Philippines không hề bằng phẳng. Dữ liệu từ Rystad Energy cho thấy một thực tế đáng buồn khi 92% trữ lượng đồng của quốc gia này vẫn nằm im dưới lòng đất. Nguyên nhân đến từ các quy trình cấp phép phức tạp và những rào cản liên quan đến môi trường.

Thị trấn Tampakan trên đảo Mindanao là minh chứng rõ nét nhất cho sự bế tắc này. Ẩn dưới những con đường gồ ghề và đồi núi trập trùng là trữ lượng đồng - vàng chưa khai thác lớn nhất Đông Nam Á. Khu vực dự án rộng khoảng 10.000 ha, chứa khoảng 3 tỷ tấn quặng.

Với chi phí phát triển ước tính gần 6 tỷ USD, ở đỉnh điểm, mỏ này có thể sản xuất 375.000 tấn đồng mỗi năm. Thế nhưng, "kho báu" này đã bị đình trệ suốt 30 năm qua kể từ khi được phát hiện vào đầu thập niên 1990.

Nút thắt môi trường và cái bóng của "người khổng lồ"

Việc phát triển một mỏ đồng quy mô lớn thường kéo dài 8-15 năm. Tại Tampakan, sự chậm trễ đến từ những cuộc xung đột lợi ích dai dẳng, chia rẽ sâu sắc cộng đồng địa phương.

Một bộ phận người dân bản địa đồng ý cho công ty khai khoáng Sagittarius Mines Inc. thuê đất với giá 160.000 peso (khoảng 2.750 USD) mỗi hecta cho 25 năm. Ông Domingo Collado, một đại diện địa phương, ủng hộ dự án và gọi nguồn tài nguyên này là "món quà từ Chúa".

Ngược lại, bà Nora Puli Sukal, lãnh đạo bộ tộc Blaan, kiên quyết từ chối nhượng bộ. Với bà, vùng đất này là ký ức và di sản cuối cùng của tổ tiên. Nỗi lo sợ lớn nhất đến từ các rủi ro sinh thái đối với vùng đầu nguồn nước.

Giám mục Cirilo Casicas của Giáo phận Marbel nhấn mạnh, nếu đá chứa sulfide bị lộ ra ngoài, hiện tượng nước thải axit mỏ sẽ rò rỉ các kim loại nặng như arsenic vào hệ thống sông ngòi. Hậu quả để lại cho nguồn nước sinh hoạt và hệ sinh thái nông nghiệp của cả vùng Mindanao sẽ là những "dấu vết vĩnh viễn".

Sự đình trệ của những siêu dự án như Tampakan khiến chuỗi cung ứng đồng toàn cầu ngày càng mỏng manh. Trong khi đó, nhu cầu tiêu thụ vẫn không ngừng tăng lên, đặc biệt là từ Trung Quốc - quốc gia tiêu thụ kim loại đỏ lớn nhất thế giới.

Theo ghi nhận từ thị trường, tồn kho đồng tại Sàn Giao dịch Thượng Hải đã giảm mạnh gần 200.000 tấn kể từ giữa tháng 3. Lực cầu mạnh mẽ từ châu Á, kết hợp với nhu cầu công nghệ cao, đang giúp giá đồng duy trì đà tăng bất chấp những biến động địa chính trị ngắn hạn.

Các nhà phân tích từ JPMorgan Chase & Co. dự báo đồng sẽ tiếp tục được nhìn nhận như một tài sản chiến lược trong dài hạn. Tuy nhiên, cấu trúc thị trường sẽ phụ thuộc lớn vào Trung Quốc, quốc gia đang nắm giữ vai trò trung tâm trong khâu chế biến sâu và công nghệ xe điện.

Thực tế cho thấy, khoảng 90% quặng niken xuất khẩu của Philippines giai đoạn 2020-2024 đã chảy về các cảng Trung Quốc. Đồng từ Tampakan, nếu được khai thác, nhiều khả năng cũng sẽ đi theo con đường này thay vì được chế biến sâu tại chỗ để tạo ra giá trị gia tăng.

Thế giới đang đứng trước một nghịch lý lớn trong kỷ nguyên chuyển đổi số và năng lượng xanh. Để có được những chiếc xe điện không phát thải hay những trung tâm dữ liệu AI vận hành mượt mà, con người buộc phải xới tung những vùng đất nguyên sơ để tìm kiếm kim loại đỏ.

Dòng tiền tỷ USD của giới đầu tư tổ chức vẫn đang cuồn cuộn chảy vào thị trường đồng. Nhưng bài toán về sự đánh đổi giữa tăng trưởng công nghệ, lợi ích kinh tế và sự sinh tồn của hệ sinh thái vẫn chưa có lời giải cuối cùng.

Như bà Ellen Moore từ tổ chức Earthworks đã thẳng thắn nhìn nhận về cơn khát kim loại hiện nay: "Chúng ta không thể xây dựng xe điện bền vững bằng nguồn nguyên liệu khai thác bẩn. Và chúng ta cũng không thể đào mỏ để thoát khỏi cuộc khủng hoảng khí hậu".