7 tổ chức gửi kiến nghị Thủ tướng về sáp nhập vườn quốc gia, khu bảo tồn

Một nhóm gồm 7 tổ chức bảo tồn thiên nhiên tại Việt Nam vừa có văn bản gửi Thủ tướng Chính phủ cùng nhiều cơ quan trung ương, kiến nghị xem xét thận trọng việc sắp xếp, sáp nhập các ban quản lý vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên, khu bảo tồn biển và đất ngập nước quan trọng trong quá trình tinh gọn đơn vị sự nghiệp công lập.

Lo ngại suy giảm giá trị sinh thái khi sáp nhập khu bảo tồn

Kiến nghị được đưa ra trong bối cảnh Chính phủ triển khai Nghị quyết 105/NQ-CP về tiếp tục xây dựng, hoàn thiện tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị theo hướng tinh gọn, hiệu quả.

Các tổ chức bảo tồn cho biết hoàn toàn ủng hộ chủ trương cải cách bộ máy, tuy nhiên, đối với hệ thống khu bảo tồn thiên nhiên, việc sắp xếp cần dựa trên cơ sở khoa học bảo tồn và giá trị sinh thái thay vì chỉ tiếp cận dưới góc độ giảm đầu mối hành chính.

Theo các đơn vị kiến nghị, vườn quốc gia và khu bảo tồn là những đơn vị sự nghiệp có tính đặc thù cao, giữ vai trò nền tảng của an ninh sinh thái quốc gia. Đây là nơi bảo vệ rừng tự nhiên, nguồn nước và các hệ sinh thái quan trọng như rạn san hô, rừng ngập mặn, thảm cỏ biển, đất ngập nước hay sinh cảnh của nhiều loài nguy cấp, quý hiếm. Những khu vực này đồng thời cung cấp các dịch vụ hệ sinh thái thiết yếu phục vụ sản xuất và đời sống dân cư.

Dẫn số liệu từ Quyết định 1106/QĐ-BNNMT công bố hiện trạng rừng toàn quốc năm 2025, nhóm tổ chức cho biết Việt Nam hiện có gần 15 triệu ha rừng, trong đó rừng đặc dụng chiếm hơn 2,25 triệu ha, tỷ lệ che phủ rừng đạt 42,03%.

Trong khi đó, ở lĩnh vực biển, Quyết định 1539/QĐ-TTg đặt mục tiêu đến năm 2030 mở rộng và quản lý hiệu quả 27 khu bảo tồn biển, bảo đảm diện tích bảo tồn biển và ven biển đạt 6% diện tích tự nhiên vùng biển Việt Nam.

Các tổ chức bảo tồn bày tỏ lo ngại rằng nếu việc sáp nhập được thực hiện “cơ học” theo địa giới hành chính hoặc theo chỉ tiêu giảm đầu mối, nhiều giá trị bảo tồn có thể bị suy giảm nghiêm trọng.

Theo các tổ chức này, một khu bảo tồn dù có quy mô nhỏ hoặc ít nhân sự nhưng vẫn có thể là nơi lưu giữ sinh cảnh cuối cùng của một loài đặc hữu, một bãi đẻ rùa biển, vùng chim di cư hay khu rừng đầu nguồn có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi địa phương… Những giá trị đó không thể đánh giá đơn thuần bằng quy mô biên chế hay khả năng tự chủ tài chính.

Văn bản cũng nhấn mạnh, các định hướng lớn của Đảng hiện nay đều đặt yêu cầu phát triển nhanh gắn với phát triển bền vững, bảo vệ môi trường và đa dạng sinh học.

Trong bối cảnh Việt Nam hướng tới nền kinh tế xanh và mục tiêu phát thải ròng bằng 0, hệ thống vườn quốc gia và khu bảo tồn cần được nhìn nhận như nền tảng sinh thái và văn hóa của quốc gia, thay vì là quỹ đất phục vụ các mục tiêu tăng trưởng ngắn hạn.

Từ đó, các tổ chức kiến nghị Chính phủ tạm dừng việc sáp nhập cơ học hoặc xử lý riêng lẻ các ban quản lý khu bảo tồn tại từng địa phương nếu chưa có đánh giá đầy đủ về tác động lâu dài đối với giá trị sinh thái, tính liên kết cảnh quan và yêu cầu bảo tồn dài hạn.

Cần xây dựng cơ chế quản lý thống nhất hệ thống khu bảo tồn quốc gia

Thay vì triển khai phân tán, nhóm 7 tổ chức bảo vệ môi trường đề xuất giao Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ trì xây dựng một đề án tổng thể về tổ chức lại hệ thống khu bảo tồn thiên nhiên quốc gia.

Đề án này cần bao quát đồng bộ các vấn đề pháp lý, tài chính, nhân sự, đất đai, tài sản công và dữ liệu quản lý, tránh tình trạng vừa làm vừa điều chỉnh hoặc thí điểm rời rạc.

Trong văn bản gửi Thủ tướng Chính phủ, các tổ chức bảo tồn cũng đề xuất nhiều định hướng cụ thể. Một trong những nội dung đáng chú ý là nguyên tắc quản lý khu bảo tồn cần dựa trên giá trị sinh thái thay vì ranh giới hành chính.

Những khu vực có kết nối sinh thái trực tiếp, dù thuộc nhiều tỉnh khác nhau, có thể xem xét quản lý như một đơn vị thống nhất. Ngược lại, các khu tuy nằm cùng địa phương nhưng có chức năng sinh thái khác biệt thì không nên sáp nhập chỉ để giảm đầu mối.

Ngoài ra, cần hình thành một đầu mối chuyên trách cấp quốc gia đủ thẩm quyền quản lý trực tiếp hệ thống khu bảo tồn có giá trị quốc gia, đồng thời duy trì lực lượng quản lý tại chỗ đủ năng lực thực hiện tuần tra, giám sát đa dạng sinh học, phòng cháy chữa cháy rừng, cứu hộ động vật hoang dã và phối hợp với cộng đồng địa phương.

Một kiến nghị khác là cần phân định rõ vai trò giữa trung ương và địa phương. Theo đó, địa phương tiếp tục tham gia quản lý vùng đệm, sinh kế cộng đồng, an ninh trật tự hay dịch vụ công, trong khi các quyết định liên quan đến mục tiêu bảo tồn, chuyển đổi sử dụng đất hoặc khai thác dịch vụ trong khu bảo tồn cần đặt dưới sự giám sát của cơ quan trung ương.

Đồng thời, văn bản cũng đề cập yêu cầu xây dựng cơ chế tài chính quốc gia cho hệ thống khu bảo tồn, trong đó ngân sách trung ương cần bảo đảm các nhiệm vụ cốt lõi như tuần tra, giám sát đa dạng sinh học, nghiên cứu khoa học, phục hồi sinh thái và cứu hộ động vật hoang dã. Các nguồn thu từ dịch vụ môi trường rừng, du lịch sinh thái hay tài trợ quốc tế cần được ưu tiên quay trở lại phục vụ công tác bảo tồn.

Nhóm tổ chức bảo tồn cũng dẫn kinh nghiệm từ Trung Quốc và Thái Lan, cho rằng nhiều quốc gia đã xây dựng mô hình quản trị khu bảo tồn theo hướng có trục quản lý quốc gia thống nhất nhưng vẫn duy trì lực lượng quản lý trực tiếp tại chỗ.

Theo các tổ chức này, đây là kinh nghiệm đáng tham khảo trong bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy cải cách bộ máy song song với yêu cầu bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và đa dạng sinh học.