Cúc Phương: Từ rừng nguyên sinh đến "Thủ đô bảo tồn" của Việt Nam

Vườn Quốc gia Cúc Phương là dấu mốc quan trọng trong lịch sử bảo tồn thiên nhiên Việt Nam, được xem như một “Thủ đô bảo tồn”, nơi đặt nền móng cho công tác gìn giữ và nghiên cứu hệ sinh thái rừng nguyên sinh.

Nằm cách Thủ đô Hà Nội khoảng 120km về phía Tây Nam, trải rộng trên địa bàn ba tỉnh Ninh Bình, Phú Thọ và Thanh Hóa, Vườn Quốc gia Cúc Phương sở hữu hơn 22.400ha rừng nhiệt đới ẩm nguyên sinh, với hệ sinh thái phức hợp đặc trưng bởi địa hình núi đá vôi karst đã hình thành từ hàng triệu năm trước.

“Bảo tàng sống” phong phú và đa dạng

Ra đời từ năm 1962, Cúc Phương không chỉ là vườn quốc gia đầu tiên của Việt Nam, mà còn là một trong những điểm nóng đa dạng sinh học của Đông Nam Á, nơi các giá trị thiên nhiên, khoa học và xã hội hội tụ và được khai thác theo hướng bền vững.

Với điều kiện tự nhiên gần như nguyên vẹn, Cúc Phương được ví như một "bảo tàng sống" của thiên nhiên, nơi lưu giữ sự phong phú về động, thực vật của khu vực Bắc Trung Bộ.

Theo kết quả điều tra gần đây, Cúc Phương ghi nhận 2.234 loài thực vật bậc cao, trong đó có 443 loài cây làm thuốc, 229 loài cây ăn được cùng nhiều loài cây gỗ quý và các loài đặc hữu những nguồn gene quan trọng cho nghiên cứu khoa học và ứng dụng y dược.

Khu rừng này cũng là nơi sinh sống của 135 loài thú có vú, 337 loài chim, 76 loài bò sát, 46 loài lưỡng cư, 66 loài cá và hàng nghìn loài côn trùng.

Nhiều loài quý hiếm như voọc mông trắng (biểu tượng của Vườn Quốc gia Cúc Phương), báo gấm, gấu ngựa, gà lôi lam đuôi trắng hiện vẫn được ghi nhận tại đây và nằm trong Sách đỏ Việt Nam cũng như danh mục các loài có nguy cơ tuyệt chủng toàn cầu.

Bên cạnh giá trị sinh học, Cúc Phương còn sở hữu hệ thống hang động phong phú, trong đó có hang lưu giữ dấu tích cư trú của người tiền sử cách nay khoảng 7.500 năm, phản ánh chiều sâu lịch sử, văn hóa gắn với rừng.

Trung tâm nghiên cứu khoa học giữa rừng già

Hơn 60 năm hình thành và phát triển, Vườn Quốc gia Cúc Phương từng bước khẳng định vai trò trung tâm trong công tác bảo tồn thiên nhiên của Việt Nam. Không chỉ được ví như "Thủ đô bảo tồn", nơi đây còn là không gian học tập mở giữa rừng già, mỗi năm đón hơn 150.000 lượt du khách trong nước và quốc tế.

"Cúc Phương là nơi hội tụ của ba luồng động, thực vật lớn: từ phía Bắc dãy Himalaya xuống, từ Ấn Độ - Myanmar sang và từ Indonesia lên. Sự giao thoa này khiến khu vực trở thành một trong những điểm nóng đa dạng sinh học quan trọng của Việt Nam", ông Lê Trọng Đạt, phụ trách phòng Khoa học và Hợp tác quốc tế chia sẻ.

Công tác nghiên cứu cơ bản về khu hệ động, thực vật tại Cúc Phương đã được triển khai từ rất sớm, thậm chí trước khi vườn chính thức thành lập năm 1962.

Những năm trước đó, nhiều đoàn khảo sát, nghiên cứu cơ bản do Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội (nay là Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội) đã bước đầu xây dựng hệ thống tư liệu tương đối đầy đủ về khu hệ động, thực vật và điều kiện sinh thái của khu vực.

Ông Lê Trọng Đạt cho rằng, Cúc Phương hiện vẫn còn dư địa nghiên cứu rộng mở đối với nhiều nhóm sinh vật có tính đa dạng cao như côn trùng, nhuyễn thể và vi sinh vật, qua đó hứa hẹn đóng góp thêm nhiều phát hiện mới cho khoa học tự nhiên và bảo tồn sinh học.

Hiện Cúc Phương đang lưu giữ hơn 15.000 mẫu tiêu bản thực vật và khoảng 4.000 mẫu tiêu bản động vật, với đầy đủ thông tin về tên khoa học, khu vực phân bố và mô tả sơ bộ. Đây là nguồn tư liệu quý phục vụ nghiên cứu, giáo dục và hoạt động tham quan, du lịch.

Ông Đạt thông tin, dù nghiên cứu tại Cúc Phương chủ yếu thuộc lĩnh vực khoa học cơ bản và bảo tồn truyền thống, song trước bối cảnh đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, vườn đang từng bước xây dựng các định hướng mới nhằm gắn bảo tồn với phát triển bền vững.

Những năm gần đây, Cúc Phương đã tiếp cận và ứng dụng nhiều phương pháp nghiên cứu, quản lý hiện đại như drone, hệ thống bẫy ảnh camera và các nền tảng giám sát không gian, phục vụ tuần tra, bảo vệ rừng và theo dõi diễn biến đa dạng sinh học.

Giá trị của rừng không chỉ nằm ở bảo tồn thuần túy, mà còn ở cảnh quan, tài nguyên dược liệu, nguồn nước, gỗ và cả khả năng lưu trữ, giảm phát thải carbon. Trên nền tảng đó, Cúc Phương định hướng phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo tồn, bảo đảm sự hài hòa giữa khai thác bền vững và gìn giữ.

Bảo tồn gắn với cộng đồng và trải nghiệm

Thách thức lớn đối với công tác bảo tồn tại Cúc Phương là sức ép từ cộng đồng vùng đệm. Sau sắp xếp đơn vị hành chính, khu vực xung quanh vườn hiện còn 7 xã với gần 100.000 người dân, chủ yếu là đồng bào Mường, có sinh kế và tập quán sinh hoạt gắn chặt với tài nguyên rừng.

Theo ông Phạm Kiên Cường, Giám đốc Trung tâm Giáo dục môi trường và Dịch vụ Vườn Quốc gia Cúc Phương, giáo dục môi trường đã được xác định là nhiệm vụ cốt lõi ngay từ những năm 1990. Từ năm 1996, các chương trình tuyên truyền được triển khai rộng khắp tại trường học, thôn bản ở các địa phương giáp ranh.

Sau đại dịch COVID-19, mô hình được điều chỉnh theo hướng đưa học sinh, sinh viên đến trực tiếp trải nghiệm tại vườn, kết hợp tham quan - giáo dục - truyền thông.

Đồng thời, Bảo tàng Cúc Phương với hàm lượng thông tin lớn về lịch sử hình thành vườn, khảo cổ học và đa dạng sinh học, trở thành điểm đến thu hút đông đảo giới trẻ.

Gần đây, Cúc Phương đã phát triển các sản phẩm du lịch sinh thái đặc thù, nổi bật là tour xe điện quan sát đom đóm và động vật hoang dã ban đêm.

Vào mùa đom đóm, đặc biệt từ cuối xuân đến đầu hè, những đoạn rừng ven suối trở thành "sân khấu ánh sáng tự nhiên", mang đến trải nghiệm độc đáo về thế giới hoang dã sau hoàng hôn.

Dưới sự hướng dẫn của đội ngũ cán bộ, hướng dẫn viên, du khách không chỉ quan sát mà còn hiểu rõ hơn về tập tính sinh học, vai trò sinh thái và những mối đe dọa đối với các loài hoang dã.

Song song với phát triển du lịch sinh thái, Cúc Phương đẩy mạnh vai trò của website và các nền tảng số như "cửa ngõ" kết nối du khách với thiên nhiên. Ngoài ra, Cúc Phương từng bước ứng dụng công nghệ số trong hoạt động thông tin và phục vụ du khách.

Các dịch vụ đặt vé tham quan, đăng ký tour trải nghiệm, tham quan bảo tàng và chương trình bảo tồn từng bước được tích hợp trực tuyến, cùng hệ thống mã QR tại các điểm tham quan, góp phần nâng cao trải nghiệm và lan tỏa thông điệp bảo tồn.

Việc sử dụng mã QR tại các điểm tham quan và trong bảo tàng giúp du khách chủ động tìm hiểu nội dung, đồng thời giảm phụ thuộc vào tài liệu in ấn.

Từ thực tế triển khai các cuộc thi, hoạt động truyền thông và trao đổi trực tiếp, những thay đổi trong nhận thức và hành vi của học sinh đã dần bộc lộ rõ.

"Có em học sinh thuyết phục bố thả lại tổ chim chào mào bị bắt về nuôi, nhiều em khi phát hiện rùa, rắn hoang dã đã chủ động liên hệ trung tâm cứu hộ để đưa các cá thể này trở về môi trường phù hợp", ông Phạm Kiên Cường chia sẻ.

Thực tế cho thấy, số vụ vi phạm lâm luật tại Cúc Phương trong những năm gần đây có xu hướng giảm rõ rệt, chủ yếu chỉ còn các vi phạm nhỏ lẻ. Đây được xem là tín hiệu đáng mừng, cho thấy nhận thức cộng đồng về bảo tồn thiên nhiên quanh Vườn quốc gia Cúc Phương đang từng bước được nâng cao.

Ảnh: Vũ Thanh Bình

Video: Vũ Thanh Bình, CTV Khánh Vi