Dùng hàu lọc nước, rong hút CO2 nuôi loại cá đặc sản thu tiền tỷ

Chuyển dịch tư duy "khai thác mặt nước" sang "quản trị mặt nước"

Nuôi biển từ lâu đã là một phần sinh kế quan trọng ở nhiều địa phương ven biển Việt Nam. Từ những eo vịnh kín gió đến các vùng bãi triều, người dân dựng bè, làm lồng, thả nuôi cá, hàu, nhuyễn thể rồi trông vào con nước, thời tiết và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm.

Cách làm ấy từng giúp nhiều gia đình bám biển, có thu nhập, nuôi sống cả cộng đồng cư dân ven bờ.

Nhưng cũng chính trong quá trình phát triển ấy, những giới hạn của nuôi biển truyền thống ngày càng hiện rõ.

Một trong những vấn đề dễ thấy nhất là hạ tầng vùng nuôi còn manh mún và tạm bợ. Nhiều khu vực lâu nay vẫn sử dụng lồng gỗ, tre nứa, phao nổi và nhiều vật liệu tận dụng. Những cấu kiện này có chi phí đầu tư ban đầu thấp, phù hợp với khả năng của từng hộ nuôi nhỏ lẻ, nhưng tuổi thọ ngắn, dễ hư hỏng, khó chống chịu khi gặp mưa bão, sóng lớn.

Sau mỗi mùa gió mạnh, câu chuyện lồng gãy, bè trôi, vật liệu hư hỏng phát sinh thêm chất thải ngoài biển không còn xa lạ.

Một tồn tại khác nằm ở chính cách tổ chức sản xuất. Nhiều vùng nuôi vẫn vận hành theo kiểu hộ gia đình, nhỏ lẻ, mạnh ai nấy làm, thiếu liên kết giữa người nuôi với nhau và thiếu một hệ thống quản trị chung cho cả mặt nước.

Khi đó, việc lựa chọn con giống, mật độ thả nuôi, nguồn thức ăn, quy trình chăm sóc hay thời điểm thu hoạch thường phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm. Mô hình này có thể linh hoạt ở quy mô nhỏ, nhưng lại bộc lộ bất cập khi diện tích nuôi ngày một lớn, sức ép môi trường tăng lên và yêu cầu truy xuất nguồn gốc trở thành điều gần như bắt buộc.

Khi hàng rào kỹ thuật của các thị trường xuất khẩu ngày càng khắt khe, nghề nuôi biển không thể chỉ trông vào kinh nghiệm và sự quen tay của từng hộ nuôi như trước (Ảnh: Toàn Vũ).

Điều đáng nói hơn là khi thị trường thay đổi, những điểm yếu cũ càng lộ rõ.

Theo bà Nguyễn Thị Hải Bình, Tổng giám đốc STP Group (đơn vị lọt Top 10 doanh nghiệp xuất sắc về thực thi ESG tại Vietnam ESG Awards 2024 do báo Dân trí tổ chức), nuôi biển giờ không chỉ là câu chuyện làm ra được bao nhiêu tấn cá, bao nhiêu tấn hàu. Đó còn là câu chuyện sản phẩm có truy xuất được hay không, quy trình có đủ minh bạch hay không, vùng nuôi có an toàn sinh học hay không, vật liệu sử dụng có gây thêm áp lực cho môi trường hay không.

Khi hàng rào kỹ thuật của các thị trường xuất khẩu ngày càng khắt khe, nghề nuôi biển không thể chỉ trông vào kinh nghiệm và sự quen tay của từng hộ nuôi như trước.

"Biến đổi khí hậu khiến bài toán này thêm phần khó. Sóng lớn hơn, thời tiết thất thường hơn, môi trường nước nhạy cảm hơn, trong khi vùng nuôi ven bờ ở nhiều nơi đã chịu áp lực lớn từ ô nhiễm và mật độ khai thác cao.

Nếu vẫn tiếp tục nuôi bằng hạ tầng dễ xuống cấp, quản lý theo cảm tính và thiếu công cụ theo dõi môi trường, rủi ro không chỉ dừng ở chuyện thiệt hại một vụ nuôi, mà còn là sự suy giảm sức chịu tải của cả vùng biển", bà Hải Bình phân tích.

Mô hình nuôi biển công nghệ cao của STP Group tại Vân Đồn cho thấy một hướng đi mới bền vững hơn, thể hiện nỗ lực chuyển từ tư duy khai thác mặt nước sang tư duy quản trị mặt nước.

Một vùng biển không chỉ để thả nuôi, mà còn phải được tính đến khả năng chịu tải, độ an toàn của hạ tầng, chất lượng môi trường, khả năng truy xuất nguồn gốc và sức cạnh tranh của sản phẩm sau thu hoạch.

Dùng hàu lọc nước, rong hút CO2 để nước trong cá khỏe

Dự án nuôi biển công nghệ cao trong giai đoạn đầu được quy hoạch trên 15ha mặt nước. Không gian nuôi được chia thành bốn phân khu rõ ràng gồm rong sụn, hàu Thái Bình Dương, cá biển chọn lọc và khu thử nghiệm công nghệ cao.

Theo bà Hải Bình, hạt nhân kỹ thuật của mô hình là IMTA, tức nuôi đa tầng tích hợp. Thay vì nuôi riêng lẻ từng loài, hệ thống này đặt rong sụn, hàu và cá trong một quan hệ cộng sinh sinh học.

Phần chất hữu cơ và dinh dưỡng phát sinh từ quá trình nuôi không bị coi là chất thải phải đẩy ra ngoài, mà được xem như nguồn đầu vào cho mắt xích khác trong cùng hệ thống. Rong sụn hấp thụ các hợp chất hòa tan trong nước, hàu tham gia lọc nước, còn cá phát triển trong môi trường được kiểm soát tốt hơn về chất lượng. Về nguyên lý, đây là cách tạo lại một vòng tuần hoàn dinh dưỡng khép kín, giảm bớt áp lực lên vùng nước nuôi.

Mô hình nuôi đa tầng tích hợp (Ảnh: Mạnh Quân).

Trong đó, rong sụn giữ vai trò vừa là đối tượng nuôi chủ lực, vừa là thành phần sinh học quan trọng giúp hấp thụ dinh dưỡng dư thừa. Tài liệu dự án cho biết rong được trồng bằng hệ thống giàn treo nổi sử dụng khung HDPE và dây chuyên dụng, phù hợp với mùa vụ Hè Thu khi vùng nước có độ mặn cao, sạch và ổn định.

Khu vực ương dưỡng rong sụn (Ảnh: Mạnh Quân).

Năng suất rong tươi được giới thiệu ở mức 25 đến 30 tấn mỗi ha một vụ, sau sơ chế còn khoảng 2,5 đến 3,5 tấn rong khô.

Rong sụn là sản phẩm có hiệu quả kinh tế cao (Ảnh: Mạnh Quân).

Hàu Thái Bình Dương là mắt xích thứ hai. Hàu được nuôi bằng giỏ HDPE treo tầng trên dây chuyên dụng, mật độ 300 đến 500 con mỗi mét vuông tùy giai đoạn, thời gian nuôi khoảng 6 đến 8 tháng. Sản lượng dự kiến đạt 15 đến 20 tấn thịt mỗi ha mỗi vụ.

Giá trị của hàu trong mô hình này không chỉ nằm ở thương phẩm. Khi được bố trí trong cùng một không gian nuôi với rong và cá, loài nhuyễn thể này đóng vai trò như một bộ lọc sinh học, giúp cải thiện chất lượng nước và giảm tải phần chất hữu cơ lơ lửng. Đây là cách tiếp cận mang tính hệ thống hơn so với việc nhìn từng loài nuôi tách biệt.

Khu nuôi cá biển là nơi dễ nhận ra nhất tính công nghiệp của mô hình. Thay cho lồng gỗ, tre nứa, các lồng tròn HDPE có chu vi 40 đến 50m được sử dụng như hạ tầng chính. Vật liệu này có độ bền cao hơn, tuổi thọ dài hơn, khả năng chống chịu tốt hơn trước điều kiện biển mở.

Phân khu công nghệ thử nghiệm là nơi triển khai các công nghệ mới như cảm biến môi trường, hệ thống định vị GPS, AI camera, đồng thời là trung tâm tiếp nhận chuyển giao kỹ thuật và thử nghiệm mô hình nuôi tích hợp.

Nhiều loại cá có giá trị kinh tế cao như cá kình, cá giò, cá song đang được nuôi tại đây (Ảnh: Mạnh Quân).

Cùng với đó là hệ thống hành lang nổi, cầu dẫn, sàn bè và các cấu kiện đồng bộ, tạo thành một kết cấu nuôi ổn định hơn nhiều so với kiểu bè chắp vá, tạm bợ vốn quen thuộc ở không ít vùng nuôi ven biển.

"HDPE (nhựa polyethylene mật độ cao) được sử dụng như nền tảng hạ tầng cho hệ thống nuôi biển nhờ ba ưu điểm chính. Trước hết là yếu tố môi trường, vật liệu này có mức phát sinh vi nhựa thấp, không ảnh hưởng đáng kể đến sinh trưởng của thủy sản và có thể tái chế, giúp giảm rác thải ngoài biển.

Về độ bền, HDPE có tuổi thọ dài lên đến 50 năm, chịu sóng gió tốt, hạn chế nứt vỡ hay trôi dạt, từ đó giảm chi phí bảo trì so với lồng bè truyền thống. Đồng thời, vật liệu này có tính linh hoạt cao, dễ lắp đặt trên nhiều điều kiện địa hình, phù hợp với việc mở rộng vùng nuôi theo hướng đồng bộ và ổn định hơn", bà Hải Bình chỉ rõ.

HDPE có tuổi thọ dài lên đến 50 năm, chịu sóng gió tốt, hạn chế nứt vỡ hay trôi dạt (Ảnh: Mạnh Quân).

Nếu hạ tầng là bộ xương của mô hình thì dữ liệu là hệ thần kinh của nó. Mô hình trang bị cảm biến môi trường đo nhiệt độ nước, độ mặn, pH, oxy hòa tan, tốc độ dòng chảy, đồng bộ dữ liệu về trung tâm giám sát và cảnh báo sớm khi có biến động bất thường.

Hệ thống camera quan sát dưới nước (Ảnh: Mạnh Quân).

Mỗi cụm lồng được gắn thiết bị định vị GPS để theo dõi vị trí theo thời gian thực, hỗ trợ truy vết khi có sự cố đứt neo, trôi dạt.

Dưới nước, camera AI được dùng để theo dõi hành vi bắt mồi, tốc độ phát triển, mật độ cá thể, dấu hiệu stress hoặc bệnh lý. Song song với đó là hệ thống QR code và nhật ký điện tử, ghi lại thông tin từ giống, ngày thả nuôi, thông số môi trường, vật tư sử dụng đến thời điểm thu hoạch.

Những bài toán cần giải phía sau lợi nhuận

Theo bà Hải Bình mô hình này là lời giải đồng thời nhiều bài toán mà nuôi biển truyền thống thường tách rời. Bài toán môi trường, bài toán vật liệu, bài toán quản trị, bài toán đầu ra và cả bài toán sinh kế cộng đồng ven biển.

Ở khía cạnh môi trường, mô hình đa tầng giúp giảm thiểu gánh nặng cho môi trường cũng như tăng hiệu quả nuôi trồng. Rong sụn hấp thụ dinh dưỡng hòa tan và CO2, hàu lọc nước, còn cá phát triển trong điều kiện nước được hỗ trợ làm sạch tốt hơn.

Cùng với việc thay dần hạ tầng dễ phát sinh rác thải bằng vật liệu HDPE bền hơn, áp lực lên môi trường biển có cơ hội giảm đi.

Mô hình đa tầng giúp giảm thiểu gánh nặng cho môi trường cũng như tăng hiệu quả nuôi trồng (Ảnh: Mạnh Quân).

Một điểm đáng chú ý trong cách triển khai là yếu tố sinh kế cộng đồng được đặt song song với sản xuất. Trong giai đoạn đầu, mô hình đã tổ chức đào tạo và hướng dẫn cho gần 70 phụ nữ địa phương tham gia vào chuỗi nuôi trồng rong sụn. Không chỉ dừng ở việc tạo thêm việc làm, hoạt động này còn giúp người dân tiếp cận với quy trình nuôi bài bản hơn, từ kỹ thuật chăm sóc, thu hoạch đến sơ chế ban đầu.

Với đặc thù lao động ven biển, đây là nhóm ít có cơ hội tiếp cận các mô hình sản xuất quy mô lớn, nên việc tham gia trực tiếp vào một hệ thống nuôi có tổ chức, có hướng dẫn kỹ thuật được xem như bước chuyển từ lao động kinh nghiệm sang lao động có kỹ năng.

Về lâu dài, khi vùng nuôi được mở rộng và gắn thêm các khâu như sơ chế, đóng gói hay du lịch trải nghiệm, lực lượng lao động này không chỉ dừng ở vai trò người trồng rong mà còn có thể tham gia vào nhiều công đoạn khác trong chuỗi giá trị. Điều này góp phần tạo ra nguồn thu ổn định hơn, giảm phụ thuộc vào mùa vụ và mở thêm lựa chọn sinh kế cho phụ nữ ven biển.

Ảnh: Mạnh Quân

Video: Minh Nhật, Phạm Tiến