Từ sông Tranh đến Kỳ Cùng: Mạch thiêng Quan lớn Tuần Tranh

Cách nhau hàng trăm kilomet, đền Tranh (ở xã Ninh Giang, Hải Phòng) và đền Kỳ Cùng (tỉnh Lạng Sơn) cùng gắn với một huyền tích về Quan lớn Tuần Tranh. Đây là vị thủy thần được nhân dân tôn kính, phụng thờ từ nhiều thế kỷ.

Giữa vùng hạ lưu sông Luộc (hay nhiều người còn gọi là sông Tranh), đền Tranh thuộc xã Ninh Giang, thành phố Hải Phòng đã tồn tại hơn 800 năm. Ngôi đền trở thành trung tâm tín ngưỡng quan trọng của cư dân vùng châu thổ Bắc Bộ.

Ở phía Đông Bắc, đền Kỳ Cùng nằm bên dòng sông cùng tên, là nơi hội tụ niềm tin tâm linh của người dân vùng biên. Dù ở hai miền địa lý khác nhau, hai ngôi đền vẫn có chung một cội nguồn huyền tích.

Chung một huyền tích

Theo truyền thuyết dân gian, Quan lớn Tuần Tranh, còn gọi là Đệ Ngũ Vương Quan, là hoàng tử thứ năm của vua Thủy Tề. Ông được giao cai quản vùng ngã ba sông Tranh, nơi giao nhau của Ninh Giang, Vĩnh Bảo (Hải Phòng) và Thái Bình (nay là Hưng Yên).

Ông có công khai khẩn, giữ gìn long mạch sông nước và phù trợ người dân chài lưới, buôn bán. Nhờ đó, ông được phong hầu và sắc tôn thần hiệu, trở thành vị thần bảo hộ vùng sông nước.

Biến cố trong cuộc đời ông gắn với một mối tình oan trái. Ông phải lòng một cô gái mà không biết đó là vợ lẽ của quan phủ. Vì sự việc này, ông bị vua xử phạt và đày lên vùng biên giới phía Bắc.

Để chứng tỏ sự trong sạch, ông đã gieo mình xuống sông Kỳ Cùng. Thi thể ông sau đó trôi về bến đò Tranh, nơi ông từng dựng nghiệp. Câu chuyện ấy trở thành dấu mốc quan trọng trong huyền tích.

Cảm phục và tiếc thương, người dân hai miền đã lập đền thờ phụng. Từ đó, một mạch tín ngưỡng hình thành, kéo dài từ sông Tranh đến sông Kỳ Cùng.

Nếu đền Tranh gắn với nơi ông lập nghiệp và hiển thánh, thì đền Kỳ Cùng ghi dấu nơi ông hóa thân. Hai không gian tín ngưỡng vì thế bổ sung cho nhau, tạo thành một chỉnh thể đặc biệt.

Nét tương đồng trong không gian và nghi lễ

Điểm chung nổi bật của hai ngôi đền là đều tọa lạc bên những dòng sông lớn. Đây là yếu tố cốt lõi trong tín ngưỡng thờ thủy thần của cư dân Việt.

Tại đền Tranh, quần thể kiến trúc gồm 34 gian với các hạng mục như tiền tế, trung từ, hậu cung, đông vu. Nơi đây lưu giữ nhiều đại tự, câu đối, cuốn thư và hoa văn mang dấu ấn nghệ thuật thời Trần.

Trong khi đó, đền Kỳ Cùng mang phong cách kiến trúc truyền thống vùng Đông Bắc. Không gian thờ tự tại đây vẫn giữ được vẻ uy nghi, cổ kính qua thời gian.

Dù khác biệt về địa hình và khí hậu, cả hai ngôi đền đều giữ cấu trúc truyền thống. Hậu cung là trung tâm linh thiêng, nơi đặt tượng và bài vị Quan lớn Tuần Tranh ở vị trí cao nhất.

Về nghi lễ, hai ngôi đền đều duy trì các hoạt động hầu đồng, dâng hương, cầu an và cầu tài lộc. Những nghi thức này phản ánh đậm nét tín ngưỡng thờ Mẫu trong văn hóa dân gian Việt Nam.

Người dân tin rằng Quan lớn Tuần Tranh có thể trừ tà, điều hòa mưa gió và bảo hộ người đi sông nước. Đồng thời, ngài còn được xem là vị thần mang lại may mắn trong làm ăn, buôn bán.

Theo bà Trần Thị Với, thủ nhang đền Tranh, người dân từ nhiều nơi vẫn tìm về dâng lễ, cầu bình an và tài lộc. Niềm tin ấy cũng hiện diện rõ tại đền Kỳ Cùng.

Một nét đặc biệt tạo nên sự gắn kết giữa hai ngôi đền là sự giao thoa trong lễ hội. Hằng năm, lễ hội đền Tranh thu hút hàng chục vạn du khách thập phương.

Trong những ngày hội chính, người dân tưởng niệm sự tích hóa thân của Quan lớn. Nghi lễ tái hiện hành trình linh ứng từ Kỳ Cùng về Tranh Giang, thể hiện mối liên hệ tâm linh sâu sắc.

Tại Lạng Sơn, lễ hội đền Kỳ Cùng cũng được tổ chức trang trọng. Các nghi thức rước nước và tế lễ cầu quốc thái dân an luôn thu hút đông đảo người dân tham gia.

Những nghi lễ ấy không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn thể hiện sự tiếp nối của mạch tín ngưỡng từ miền xuôi lên miền ngược. Đây là minh chứng cho sự lan tỏa bền bỉ của tín ngưỡng dân gian.

Trải qua nhiều thế kỷ, cả hai ngôi đền vẫn giữ được giá trị văn hóa đặc trưng. Những năm gần đây, công tác bảo tồn và tôn tạo di tích được chú trọng, góp phần giữ gìn bản sắc.

Theo Bí thư Đảng ủy xã Ninh Giang Bùi Thanh Tùng, việc phát huy giá trị hai ngôi đền không chỉ nhằm bảo tồn kiến trúc cổ. Đây còn là cách duy trì mạch nguồn tín ngưỡng gắn với đời sống cư dân sông nước.

Mối liên hệ giữa đền Tranh và đền Kỳ Cùng cho thấy sức sống lâu bền của huyền tích Quan lớn Tuần Tranh. Đây là biểu tượng văn hóa tâm linh vượt qua ranh giới địa lý và thời gian.