“Không thể phát triển nhanh, bền vững nếu mạnh công nghệ mà yếu thể chế”

Quan điểm này được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm - Trưởng Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số - nhấn mạnh khi chủ trì buổi làm việc của Thường trực Ban Chỉ đạo về công tác nghiên cứu khoa học cơ bản, sáng 25/5.

Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, thế giới đang bước vào giai đoạn cạnh tranh chiến lược mới, trong đó tri thức, công nghệ, dữ liệu và nhân tài trở thành nền tảng quyết định sức mạnh quốc gia.

Tháo gỡ toàn bộ điểm nghẽn để hình thành hệ sinh thái nghiên cứu cơ bản

Người đứng đầu Đảng, Nhà nước nhấn mạnh, nghiên cứu cơ bản mạnh thì có công nghệ lõi mạnh, có năng lực tự chủ chiến lược và sức cạnh tranh quốc gia trong dài hạn.

Với Việt Nam, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước chỉ ra thực tế mô hình tăng trưởng còn dựa nhiều vào gia công, lắp ráp, khai thác tài nguyên, lao động giá rẻ và tiếp nhận công nghệ từ bên ngoài. Năng suất lao động, năng lực đổi mới sáng tạo, năng lực làm chủ công nghệ nền tảng và năng lực tự chủ chiến lược vẫn còn nhiều hạn chế.

Muốn thực hiện mục tiêu trở thành nước phát triển, thu nhập cao vào năm 2045, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước khẳng định phải chuyển mạnh sang mô hình phát triển dựa trên tri thức, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, dữ liệu, văn hóa và con người.

Dù vậy, người đứng đầu Đảng, Nhà nước cũng chỉ ra nhiều hạn chế trong nghiên cứu khoa học cơ bản, như mức đầu tư còn thấp, hoạt động nghiên cứu phân tán, thiếu liên kết.

Trong khi đó, cơ chế quản lý khoa học vẫn còn nặng tư duy hành chính; quản lý bằng hồ sơ, thủ tục và tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm. Vấn đề nhân lực khoa học cũng đang là điểm nghẽn chiến lược.

Từ thực tế đó, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh yêu cầu cấp thiết là phải xác định rõ mục tiêu phát triển nghiên cứu khoa học cơ bản trong giai đoạn mới, bảo đảm vừa xử lý các điểm nghẽn trước mắt, vừa kiến tạo nền tảng tri thức lâu dài cho phát triển nhanh, bền vững đất nước.

Từ nay đến tháng 6/2027, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu phải tháo gỡ toàn bộ điểm nghẽn, nút thắt để hình thành tương đối đồng bộ hệ sinh thái nghiên cứu cơ bản quốc gia; từng bước xây dựng một số trung tâm nghiên cứu xuất sắc, nhóm nghiên cứu mạnh, cơ sở dữ liệu khoa học lớn và hạ tầng nghiên cứu dùng chung có năng lực cạnh tranh trong khu vực.

Cùng với việc hình thành được cơ chế tài chính đặc thù cho nghiên cứu cơ bản, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước lưu ý cần có cơ chế hậu kiểm, chấp nhận rủi ro khoa học.

Nhận định đầu tư cho khoa học cơ bản là đầu tư cho tương lai lâu dài của dân tộc, cho năng lực tự chủ quốc gia, cho chiều sâu phát triển và cho sức cạnh tranh lâu dài của đất nước, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu phát triển khoa học cơ bản phải phục vụ trực tiếp yêu cầu phát triển nhanh, bền vững đất nước; nâng cao năng lực tự chủ chiến lược.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cho rằng không thể phát triển nhanh và bền vững nếu chỉ mạnh về công nghệ mà yếu về thể chế, văn hóa, con người và năng lực quản trị xã hội.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nêu yêu cầu phải đổi mới mạnh mẽ cơ chế quản lý khoa học theo hướng chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị sáng tạo; từ tiền kiểm sang hậu kiểm; từ quản lý theo hồ sơ sang đánh giá theo chất lượng, tác động và đóng góp dài hạn.

Đổi mới thể chế quản trị nghiên cứu cơ bản

Khẳng định phải coi con người là trung tâm của phát triển khoa học cơ bản, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cho rằng muốn có nền khoa học mạnh thì trước hết phải có đội ngũ nhà khoa học mạnh; có hệ sinh thái phát hiện, đào tạo, bồi dưỡng, trọng dụng và bảo vệ nhân tài khoa học.

Quán triệt quan điểm đúng phải được chuyển hóa thành cơ chế đúng, nguồn lực đúng và cách làm đúng, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu tập trung vào nhiều giải pháp chủ yếu, mà trước mắt là đổi mới thể chế quản trị nghiên cứu cơ bản.

Về cơ chế tài chính, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước gợi mở với nghiên cứu cơ bản định hướng tri thức nền, cần có ngân sách nền ổn định và cơ chế tài trợ dài hạn.

Đối với nghiên cứu cơ bản định hướng công nghệ chiến lược, cần kết hợp Ngân sách Nhà nước, quỹ cạnh tranh, đặt hàng quốc gia và hợp tác doanh nghiệp.

Đối với khoa học xã hội và nhân văn, Nhà nước phải giữ vai trò chủ đạo, vì sản phẩm chủ yếu là tri thức nền, luận cứ chính sách, dữ liệu xã hội, mô hình quản trị, giá trị văn hóa và phát triển con người, không phải hàng hóa thương mại thông thường.

Cùng với đó, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu phát triển hệ sinh thái nhân tài khoa học; xây dựng hạ tầng dữ liệu và hạ tầng tri thức quốc gia.

9 nhiệm vụ trọng tâm cũng được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đề cập để hiện thực hóa các mục tiêu đã nêu.

Trong đó có nhiệm vụ xây dựng Chương trình quốc gia về nhân tài khoa học cơ bản để phát hiện sớm, đào tạo tinh hoa trong lĩnh vực này.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cũng đề nghị ban hành chuẩn liêm chính khoa học quốc gia, thiết lập cơ chế đặt hàng nghiên cứu phục vụ trực tiếp xây dựng nghị quyết, luật, chiến lược, quy hoạch và chính sách quốc gia.

“Tinh thần chung là phải hành động quyết liệt hơn, đổi mới mạnh mẽ hơn và có tầm nhìn dài hạn hơn đối với nghiên cứu khoa học cơ bản. Chúng ta không chỉ giải quyết câu chuyện của ngành khoa học hôm nay, mà đang chuẩn bị nền tảng tri thức cho tương lai phát triển của đất nước trong nhiều thập niên tới”, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm quán triệt.