Xã, phường xã hội chủ nghĩa không phải quay lại mô hình quản lý bao cấp

Trình bày tham luận tại Hội thảo khoa học “Xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa trong kỷ nguyên phát triển mới - Những vấn đề lý luận và thực tiễn” mới đây, GS.TS Nguyễn Quốc Sửu, Trợ lý của Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, khẳng định trong lịch sử phát triển của mọi quốc gia có những thời điểm mà câu hỏi lớn nhất không còn là đất nước phải phát triển nhanh đến đâu, mà là phát triển để đi tới một xã hội như thế nào?

Việt Nam hôm nay đang bước vào một thời điểm như vậy.

Nơi các giá trị của chủ nghĩa xã hội được “chạm đất”

Theo ông Sửu, việc xây dựng mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa trong kỷ nguyên phát triển mới có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Điều đặc biệt quan trọng, mô hình trong thế kỷ XXI không thể được hình dung như sự quay trở lại với mô hình quản lý bao cấp.

Ngược lại, đó phải là mô hình của chính quyền số, quản trị hiện đại, kinh tế phát triển, đổi mới sáng tạo, cộng đồng có năng lực tự quản và con người được phát triển toàn diện.

“Nói cách khác, xã, phường xã hội chủ nghĩa phải là nơi mà người dân cảm nhận rõ nhất những giá trị tốt đẹp của chủ nghĩa xã hội thông qua chất lượng cuộc sống, chất lượng quản trị và chất lượng phát triển”, ông Sửu nhấn mạnh.

Việt Nam đã triển khai nhiều chương trình phát triển quan trọng như: xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh, cải cách hành chính, chuyển đổi số quốc gia… Những chương trình đó đã tạo ra những chuyển biến tích cực rất đáng ghi nhận.

Tuy nhiên, ông Sửu phản ánh thực tiễn cho thấy một vấn đề ngày càng rõ hơn: phát triển cơ sở không thể chỉ được tiếp cận như một bài toán hạ tầng hay quản lý hành chính. Một xã hội phát triển không chỉ được đo bằng số km đường, số tầng nhà hay mức tăng thu nhập, mà còn phải được đo bằng chất lượng quản trị, chất lượng cộng đồng, mức độ công bằng, niềm tin xã hội, khả năng người dân tham gia vào đời sống công cộng cũng như mức độ con người được phát triển toàn diện.

Đây chính là điểm làm cho ý tưởng xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa mang ý nghĩa rất khác so với nhiều mô hình phát triển trước đây.

Trong các mô hình truyền thống, cấp xã, phường chủ yếu được nhìn nhận như cấp hành chính thấp nhất, nơi triển khai chính sách hoặc nơi quản lý dân cư. Còn trong tư duy phát triển mới, xã/phường phải trở thành không gian trực tiếp kiến tạo chất lượng sống và chất lượng phát triển cho người dân.

Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh Việt Nam đang triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp, cấp xã/phường được trao thêm thẩm quyền, trách nhiệm và vai trò quản trị.

Tham luận của ông Sửu nhấn mạnh xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa không nên được hiểu như việc tạo ra một “danh hiệu chính trị” hay một “mô hình hình thức”. Việc nghiên cứu và xây dựng mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa hôm nay không chỉ có ý nghĩa đối với cấp cơ sở. Ở tầm sâu hơn, đây là quá trình tìm kiếm lời giải cho một câu hỏi lớn: Chủ nghĩa xã hội Việt Nam trong thế kỷ XXI sẽ được tổ chức và hiện diện như thế nào trong đời sống thực tế của người dân?

Xã, phường xã hội chủ nghĩa chính là nơi các giá trị của chủ nghĩa xã hội được “chạm đất”, được cụ thể hóa thành chất lượng sống và trải nghiệm sống của người dân.

“Nếu người dân được sống trong một môi trường an toàn, được tiếp cận giáo dục và y tế chất lượng, được chính quyền phục vụ minh bạch và hiệu quả; được tham gia vào các quyết định cộng đồng; có cơ hội phát triển công bằng và cảm thấy mình được tôn trọng như một chủ thể của xã hội thì khi đó, chủ nghĩa xã hội không còn là một khái niệm trừu tượng mà trở thành một thực tại sống động trong đời sống hằng ngày”, GS. Nguyễn Quốc Sửu kỳ vọng.

Đề xuất 6 trụ cột của phường, xã xã hội chủ nghĩa

Từ những phân tích trên, GS.TS Nguyễn Quốc Sửu đưa ra 6 trụ cột của xã, phường xã hội chủ nghĩa gồm: Nền kinh tế phát triển, bao trùm và đổi mới sáng tạo; chính quyền số và quản trị hiện đại; con người phát triển toàn diện; cộng đồng có năng lực tự quản và gắn kết xã hội cao; môi trường sống xanh, an toàn và nhân văn; dân chủ thực chất và trách nhiệm giải trình.

“6 trụ cột nêu trên không tồn tại tách rời nhau, mà tạo thành một chỉnh thể thống nhất: kinh tế tạo nền tảng vật chất; quản trị tạo năng lực vận hành; con người tạo động lực phát triển; cộng đồng tạo sức mạnh xã hội; môi trường sống tạo chất lượng cuộc sống; và dân chủ tạo tính chính danh cùng sự đồng thuận xã hội. Chỉ khi những trụ cột ấy được xây dựng đồng bộ, xã/phường xã hội chủ nghĩa mới có thể trở thành một mô hình phát triển thực sự hiện đại, nhân văn và khả thi trong điều kiện Việt Nam hiện nay”, tham luận của ông Sửu phân tích.

Dù vậy, theo ông Sửu, điều quan trọng nhất không phải nóng vội tìm kiếm một mô hình hoàn hảo ngay từ đầu, mà là tạo ra được một quá trình phát triển có khả năng tự học hỏi, tự điều chỉnh và không ngừng tiến bộ.

Xét đến cùng, sức mạnh bền vững nhất của một quốc gia không chỉ nằm ở quy mô kinh tế hay tiềm lực vật chất mà còn nằm ở khả năng xây dựng một xã hội công bằng hơn, một cộng đồng nhân văn hơn, một nền quản trị tốt hơn và một môi trường mà con người có thể sống tử tế, sáng tạo và hạnh phúc hơn, theo ông Sửu.