Hiện trạng lăng vị vua triều Nguyễn có tiếng thương dân

Lăng Thiệu Trị (Xương Lăng) nằm ở địa phận làng Cư Chánh, phường Thủy Xuân, thành phố Huế, được xây dựng từ năm 1848. Trải qua quá trình tồn tại, công trình đã có thời điểm xuống cấp nghiêm trọng.

Theo Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, từ năm 2008 đến nay, các công trình tại lăng Thiệu Trị đã được đầu tư bài bản, dần hoàn thiện, trả lại vẻ đẹp vốn có của di tích. Hiện các công trình tại khu vực tưởng niệm và mộ phần tiếp tục được bảo tồn, phục hồi, dự kiến hoàn thành vào cuối năm.

Đại diện Ban quản lý dự án, thuộc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế cho biết dự án bảo tồn, tu bổ, phát huy giá trị tổng thể di tích lăng vua Thiệu Trị (giai đoạn 3) được khởi công từ tháng 12/2024, với tổng kinh phí hơn 65 tỷ đồng.

Trong giai đoạn này, đơn vị tập trung vào phục hồi, tôn tạo các hạng mục lầu Đức Hinh, Bi đình (nhà bia), khu vực sân vườn, hạ tầng kỹ thuật điện, nước, phòng cháy chữa cháy.

Theo chủ đầu tư, đến nay dự án ước đạt 65% khối lượng hợp đồng. Lực lượng thi công đang trong quá trình sơn hoàn thiện, lợp mái ngói Bi đình; chạm khắc cấu kiện gỗ, sơn mài màu, xây bờ nóc, bờ quyết và lợp mái lầu Đức Hinh; tu bổ lan can, bồn hoa xung quanh.

Nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Hoa, nguyên Giám đốc Sở Văn hóa - Thông tin tỉnh Thừa Thiên Huế cũ, đánh giá công tác trùng tu lăng vua Thiệu Trị đã bị làm rất chậm so với các công trình khác. Trong khi đây là một công trình rất đẹp, độc đáo, duy nhất quay mặt về hướng Tây - Bắc, vốn ít được dùng trong kiến trúc cung điện và lăng tẩm thời Nguyễn. 

Theo nhà nghiên cứu, vua Thiệu Trị có thời gian trị vì ngắn nên trước khi mất ông chưa kịp chuẩn bị nơi an nghỉ cho bản thân. Là vị vua có tiếng thương dân, khi lâm bệnh nặng, ông đã căn dặn người kế vị mình cần chọn vị trí làm lăng mộ gần Kinh thành Huế, xây cất đơn giản, không nên làm nhiều đền đài, hao phí đến tài lực của binh dân.

Quá trình xây cất Xương Lăng diễn ra nhanh chóng và gấp rút, chỉ sau 3 tháng thi công, các công trình chủ yếu đã được hoàn thành. Ngày 14/6/1848, vua Tự Đức đích thân lên kiểm tra nơi an nghỉ của cha mình lần cuối. Mười ngày sau, thi hài vua Thiệu Trị được đưa vào an táng trong lăng sau 8 tháng quàn tại điện Long An ở cung Bảo Định.

Theo Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, vua Tự Đức đã cho xây dựng lăng Thiệu Trị theo mô thức kiến trúc và phần lớn ý đồ do vua cha để lại. Công trình mô phỏng một phần nghệ thuật kiến trúc lăng tẩm của hai người tiền nhiệm đã được xây dựng trước là Gia Long, Minh Mạng.

Lăng Thiệu Trị không có tường thành bao quanh mà được thay thế bởi cánh đồng lúa mượt mà, những vườn cây xanh tươi tốt gần đó. Chính vòng tường thành thiên nhiên đó tạo cho cảnh quan lăng Thiệu Trị sự thanh thoát và yên bình.

Bố cục tổng thể lăng vua Thiệu Trị với diện tích hơn 29,5ha là sự kết hợp giữa các khu vực bên trái là tẩm điện (nơi thờ phụng), bên phải là khu vực tưởng niệm và mộ phần, cách nhau khoảng 100m theo hai trục gần như song song. Trong quần thể lăng Thiệu Trị còn có Xương Thọ Lăng, nơi yên nghỉ của Hoàng Thái hậu Từ Dũ (vợ vua Thiệu Trị), được xây dựng vào đầu thế kỷ XX.