Đi tìm câu trả lời cho việc 300 tấn lợn bệnh lọt cửa vào bếp ăn trường học

Thực hiện chỉ đạo của Ủy ban Thường vụ Quốc hội tại phiên họp thứ 56 về công tác giám sát và triển khai nhiệm vụ chủ trì thẩm tra dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi), ngày 14/4, ngay sau khi kết thúc đợt 1 kỳ họp thứ nhất, Đoàn Công tác của Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường đã tổ chức khảo sát tại tỉnh Lạng Sơn việc thực hiện chính sách, pháp luật về kiểm soát an toàn thực phẩm trong chuỗi cung ứng thực phẩm.

Việc khảo sát nhằm phục vụ thẩm tra Luật An toàn thực phẩm sửa đổi - dự kiến trình Quốc hội xem xét, thông qua tại kỳ họp thứ hai Quốc hội khóa XVI, và trả lời câu hỏi “Tại sao 300 tấn lợn bệnh lọt qua tất cả cửa vào bếp ăn trường học?”.

Bỏ ngỏ việc quản lý nguồn gốc, chất lượng thực phẩm

Đoàn công tác chia thành 4 tổ để khảo sát thực tế ở nhiều địa điểm khác nhau tại các “điểm nóng” như cửa khẩu, đầu mối thực phẩm; siêu thị, trung tâm thương mại có kinh doanh thực phẩm tươi sống; bếp ăn tập thể tại một số khu công nghiệp/chế xuất; trường mầm non, tiểu học…

Tổ công tác số 1 do Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải làm Tổ trưởng; Tổ số 2 do Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Phương Tuấn làm Tổ trưởng; Tổ số 3 do Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thị Mai Phương làm Tổ trưởng và Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Tạ Văn Hạ làm Tổ trưởng Tổ 4.

Không đến những địa điểm đã được địa phương lựa chọn, các tổ công tác đều lựa chọn những địa điểm ngẫu nhiên để khảo sát đột xuất, qua đó cho thấy còn nhiều bất cập trong việc quản lý an toàn thực phẩm, đặc biệt trong bếp ăn trường học khi việc quản lý nguồn gốc, chất lượng thực phẩm dường như còn bị bỏ ngỏ.

Làm việc với UBND tỉnh và các sở, ngành liên quan chiều cùng ngày, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải cho biết trong bối cảnh đơn vị đang chuẩn bị thẩm tra Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) thì diễn ra nhiều vụ việc nóng trong lĩnh vực này, điển hình như vụ 300 tấn thịt lợn bẩn nhiễm dịch tả lợn châu Phi nhưng vẫn cho lưu thông trên thị trường, thậm chí đưa vào bếp ăn trường học.

Hiện việc quản lý an toàn thực phẩm được phân công theo từng khâu trong chuỗi. Bộ Nông nghiệp và Môi trường phụ trách chăn nuôi, giết mổ, kiểm dịch và nguồn gốc sản phẩm; Bộ Y tế quản lý thực phẩm lưu thông, chế biến và bếp ăn tập thể; Bộ Công Thương quản lý hoạt động lưu thông, phân phối hàng hóa.

Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường đặt câu hỏi về tính chồng chéo của quy định này.

Cùng với đó, việc sản xuất nhỏ lẻ (hộ gia đình) chiếm tỷ lệ lớn nhưng hầu như không được kiểm soát chặt, chỉ cần cam kết mà không thuộc diện phải cấp giấy chứng nhận.

Bà Hải cũng chỉ ra hạn chế về nguồn lực thực thi và xử phạt khi nhân lực thanh tra, phòng xét nghiệm ở địa phương còn mỏng; kinh phí giám sát định kỳ hạn chế, trong khi đó, mức xử phạt chưa đủ răn đe so với lợi ích vi phạm.

Cho biết Đoàn công tác của Ủy ban đã chia thành 4 tổ, đi khảo sát gần 20 điểm, bà Nguyễn Thanh Hải chỉ ra những bất cập trong quản lý an toàn thực phẩm, bên cạnh những kết quả đạt được, điển hình là việc mạnh về tiền kiểm nhưng hậu kiểm lại lỏng lẻo.

“Muốn có giấy chứng nhận để đưa thực phẩm vào trường học rất khó nhưng khi ký xong cam kết, đưa thực phẩm vào bếp ăn thì việc kiểm tra, truy xuất nguồn gốc lại bị bỏ ngỏ”, bà Hải nói và cho biết thực tế tại một số bếp ăn trường học Tổ công tác trực tiếp kiểm tra cho thấy hầu hết việc kiểm tra thực phẩm chỉ dựa vào cảm quan.

Trong khi đó, việc kiểm tra của các cơ quan quản lý rất hạn chế, khi có vấn đề xảy ra cũng rất khó truy xuất nguồn gốc thực phẩm để xác định trách nhiệm cụ thể.

Ngoài ra, bà Hải nêu thực tế việc thanh tra, kiểm tra đột xuất còn ít, chế tài xử phạt cũng chưa đủ sức răn đe.

Quản lý chủ yếu dựa vào “niềm tin”

Đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Ngọc Sơn cho rằng việc kiểm soát chuỗi cung ứng thực phẩm của tỉnh Lạng Sơn còn hạn chế, đồng thời đề nghị làm rõ hạn chế do luật hay do tổ chức thực hiện. Dù nhiều cơ quan được giao nhiệm vụ quản lý trong lĩnh vực này, song ông Sơn băn khoăn chưa rõ đầu mối quản lý theo chuỗi cung ứng thực phẩm của tỉnh hiện giao cho ai.

Vị đại biểu cũng chỉ ra nghịch lý khi hàng hóa xuất khẩu được quản lý rất chặt nhưng hàng hóa tiêu thụ nội địa lại bị buông lỏng, công tác quản lý “từ trang trại tới bàn ăn” chưa chặt chẽ.

Ông Sơn cũng gợi mở giải pháp phân loại cơ sở sản xuất theo mức độ rủi ro, với cơ sở có mức độ rủi ro cao thì cần kiểm soát chặt hơn.

Đại diện Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Lạng Sơn cho biết với bếp ăn trường học đều có đầu mối cung cấp thực phẩm, song thực tế nguồn nguyên liệu chủ yếu lấy từ các hộ kinh doanh nhỏ lẻ nên chỉ có giấy cam kết về chất lượng thực phẩm thay vì được cấp giấy chứng nhận an toàn thực phẩm.

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Nguyễn Thanh Nhàn đánh giá đây là cuộc kiểm tra hiệu quả với vấn đề đang nóng. Bà khẳng định an toàn thực phẩm cần được đặt lên hàng đầu vì ảnh hưởng tới sức khỏe người dân.

Với việc nhiều địa điểm kiểm tra hôm nay nằm ngoài chương trình, nữ lãnh đạo tỉnh cũng thừa nhận công tác quản lý an toàn thực phẩm trên địa bàn tỉnh “chưa được tròn trĩnh”.

Về kiểm tra, giám sát, bà Nhàn cho biết có một số kẽ hở trong công tác này, trong đó khó khăn trong nhân lực triển khai thực hiện. Bà lưu ý lực lượng chức năng như hải quan, quản lý thị trường cần đẩy mạnh kiểm tra thường xuyên và đột xuất.

Cũng theo Phó Chủ tịch tỉnh Lạng Sơn, nguồn gốc thực phẩm đưa vào bếp ăn trường học vẫn còn kẽ hở, chưa được quản lý chặt chẽ mà chủ yếu dựa vào “niềm tin”. Vì vậy, bà kiến nghị tới đây sửa luật cần quan tâm khắc phục các kẽ hở này.

Chuyển mạnh sang quản lý rủi ro, tăng cường hậu kiểm

Kết luận cuộc họp, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải nhấn mạnh Đoàn công tác đi khảo sát phục vụ thẩm tra Luật An toàn thực phẩm sửa đổi nhưng cũng phải có báo cáo bước đầu cho Ủy ban Thường vụ Quốc hội để trả lời câu hỏi “Tại sao 300 tấn lợn bệnh lại lọt qua tất cả cửa kiểm tra để vào bếp ăn trường học?”.

Qua thực tế kiểm tra đột xuất các bếp ăn trường học, Trưởng đoàn công tác đánh giá có bất cập trong nhập nguồn thực phẩm và nếu có sự việc xảy ra thì không biết ai chịu trách nhiệm, không biết truy xuất nguồn gốc thực phẩm như thế nào.

Bà kiến nghị tỉnh Lạng Sơn tổng rà soát, kiểm tra chuỗi thực phẩm tươi sống cung cấp cho bếp ăn tập thể, bệnh viện, trường học, khu chế xuất và thức ăn đường phố. Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường cũng đề nghị tỉnh quan tâm đầu tư cho các cơ sở mẫu que test nhanh thực phẩm, chủ động các biện pháp kiểm soát an toàn thực phẩm để tránh khi xảy ra sự cố, cơ quan chức năng vào lại mất cán bộ.

Đi kèm với đó, theo bà Nguyễn Thanh Hải, địa phương cần tập trung nhân lực, nguồn lực và có các chuyên đề kiểm tra về vệ sinh an toàn thực phẩm, đồng thời tăng cường hậu kiểm và xử lý nghiêm các vi phạm.

Định hướng được Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường nhấn mạnh là chuyển mạnh sang quản lý rủi ro, tăng cường hậu kiểm; xây dựng hệ thống quản lý theo chuỗi cung ứng thống nhất và phân cấp, phân quyền rõ ràng hơn, cắt giảm thủ tục hành chính không cần thiết.